گونتای جاوانشیر 

قادین و آزادلیق

Qadın və azadlıq

  شرقده قادین ایجتیماعی- تاریخی توخونون (شبکه نین) بیر پارچاسی کیمی آنلاشیلمامیشدیر. بو ذهنییت هله ده داوام ائدیر. یعنی اؤز دَییشمزلیگینی، سئویمسیز دورومونو سوردورَن شرق کولتورونده ایجتیماعی اولایلاردا قادینا یئر یوخدور. حتّی بعضی اؤلکه لرده قادینا آنایاسال حاق تانینسا دا، "ایسلام اورتا چاغی "[1] کولتور و دونیاگؤروشو اولاراق قادینلارین قارانلیقدا قالماسینا، اسارتله ایچ-ایچه اولان تاریخی ستاتوسونون داوام ائتمه سینه نییتلیدیر. 1400 ایللیک قادین حاقلاری ایله موباریزه تجروبه سینه صاحیب اولان ایسلام اورتا چاغی نین قارانلیغینی، داشلاشمیش کولتورونو مودئرن حقوق آنلاییشی اوچورا بیلمکده چتینلیک چکمکده دیر. تورک آیدینلاریندان ماجیت گؤکبَرک و تقی الدین مئنقوش اوغلونون دا سؤیله دیکلری کیمی "بؤیوک آتاتورک آنادولودا ایسلام اورتا چاغینی" ییخمیشدیر. ایسلام اورتا چاغینی یاشادان عثمانلی ذهنییتینی تاریخه گؤمموش و قادینلارا اینسان اولدوقلارینی خاطیرلاتمیشدیر. لاکین تقریبن 100 ایللیک بیر زامان کئچمه سینه رغمن یئنه ده قادینلار تؤره لرین و دینی جهالتین قوربانی اولورلار. 100 ایللیک آوروپالاشما تجروبه سی اولان تورکییه جمهورییتینده دوروم بئله دیرسه، هئچ بیر مودئرنلشمه تجروبه سی اولمایان دیگر ایسلام اؤلکه لرینده قادینلارین دورومونون نه قدر بدبخت اولدوغونو همن باشدان سؤیله مک مومکوندور. 

                 شرق اینسانی ایله غرب اینسانینی موقاییسه ائده جک اولساق، بئله بیر مولاحیظه ده بولونماق مومکوندور: شرقلی، کئچمیشین نوستالژیسی ایچینده دویغولانیب دوران، غربلی ایسه گله جکده نه اولاجاغی نین هیجانینی یاشایان آکتیو اینسان نؤوعودور. حیاتین بوتون ساحه لرینده بو ایکی شرق و غرب اینسانی نین دوروشو گؤرونمکده دیر. شرق اینسانی اؤزونو بوسبوتون کئچمیشه، غرب اینسانی اؤزونو گله جگه منسوب بیلیر. بو گون غربین شرق اوزَرینه حاکیم اولماسی نین دا سببینی بو باخیش آچیسیندان دَیَرلندیرمک مومکوندور. ایندیکی زامان کئچمیش زامانین گله جگی اولموشدور. کئچمیش زاماندا غرب ایندیکی زامانداکی دورومونو پلانلاییب و بوگونکو ریفاهی، دئموکراسینی یاراتماق اوچون ماددی- معنوی اولاراق هرطرفلی حاضیرلیق ایشلرینی ائتدیگی زامان، ایسلام شرقی کئچمیش زاماندا یئنه ده کئچمیشین رؤیالارینی، یوخولارینی گؤروردو و گؤرور. غرب، کئچمیشین گله جگی اولان ایندیکی زامانی، ایندیکی اوستون دورومونو، دئموکراسیسینی، اینسان حاقلارینی، قادین حاقلارینی بؤیوک زحمتله یاراتدی، شرق ایسه کئچمیشین رؤیالاریندا باتیب قالدی و قالماقدادیر. شرق اینسانی تئکنیک، دوشونجه، پسیکولوژیک باخیمدان هئچ بیر زامان اؤز چاغیندا یاشاماق ایستمه میشدیر. بو گون سادجه ماددی ووجود اولاراق 21- جی عصرده یاشایان شرق، پسیکولوژیک زامان و ذهنی یارادیجیلیق باخیمیندان کئچمیشین باتاقلیغیندا باتیب قالمیشدیر. بوتون پروبلئملرین ده کؤکو بوردادیر. یعنی اینسان اؤز چاغیندا یاشارسا، هم اؤز عاغلینی ایستیفاده ائده بیلر هم ده دیگر میللتلرین و داهیلرین عقلی تجروبه لریندن یارارلانار. اؤز چاغیندا، اؤز عصرینده یاشامایان بیر اینسانا چاغین احتییاجلارینی آنلاتماق مومکون دئییلدیر. فاناتیزمین ده کؤکو بوردادیر. شرق میللتلری فاناتیکدیر. ندن؟ چونکو مادده و جسد اولاراق 21- جی عصرده یاشاسا دا دوشونجه و پسیکولوژیک داورانیش اولاراق اوزاق کئچمیشلرده، صدری ایسلامدا یاشاماقدادیرلار. بو سببدن ده شرق اینسانی راستلاندیغی یئنیلیکلری درک ائتمک یئرینه اونو محو ائتمه یه چالیشیر. شرق اؤلکه لرینده بو قدر آیدین اینسانین زیندانلاردا چورومه سی نین، اعدام ائدیلمه سی نین و یا موهاجیرتلرین، بئیین قاچیشلاری نین دا سببی بودور. چاغداشلاشماق دئییلدیگینده ایلک اؤنجه کئچمیشه حئیرانلیغی سببی ایله روحو چؤکموش، اؤلگونلشمیش بو جنازه لری یاشانیلان چاغین ایچینه سوخماق نظرده توتولور. یوخسا حیسسن، عقلن کئچمیشده گؤمولوب قالان دیریلر نه اینسان حاقلارینی، نه ده قادین حاقلارینی آنلایا بیلرلر.  

                 قادین حاقلاری چاغداشلیغین دوغوردوغو بیر اولقودور. چاغداش اینسان امک ایشلری نین آسانلاشماسی اوچون چوخ کشفلر ائتدی. بوتون بو ایختیراعلار امک ساحه سینده کی  قادین و کیشی فرقلیلیگینی آزالتماغا باشلادی. بو اینکیشاف نتیجه سینده هم خریستیان اورتا چاغی نین قادی نین حیسسییاتینا، عاغلینا ووردوغو زنجیرلر قیریلدی، قادینلار اؤز حاقلارینی ایستمه جسارتینه یوکسلدیلر، تشکیلاتلاندیلار، هم ده مودئرن ایجتیماعی موحیط قادی نین اینسان اولدوغونو کشف ائتدی. آزاد دونیانین تجروبه لری گؤستردی کی، میللی مسئله دن توتموش قادین حاقلاری، ایقتیصادی، صینفی، سوسیال عدالت مسئله لرینه قدر اینسانلیق پروبلئمی نین گئنیش حللی یالنیز و یالنیز اینسان عاغلینا گووه نین نتیجه سی اولموشدور. الده ائتدیگی بو نایلییتده اؤزگور غرب دیندن و اینانجدان هئچ بیر یاردیم آلمادی، حتّی اونا قارشی ساواش دا آچدی. تصوووفده کی  دیکتاتورلوغون و مورشیدین مورید اوزرینه موطلق حاکیمییتی، نظارتی و کونترولونون تام ترسینه اولاراق، غربده تانری نین میستیک مفهومو مورشیدسیز- موریدسیز اولاراق ایدراک ائدیلدی. قادین و کیشینی احتیوا ائدن اینسان آزادلیغی، فردی حاقلار تام آنلامی ایله گئرچکلشیم سورجی یاشادی. بوتون بو نایلییتلر مادده و معنادا مودئرنلشمه نین نتیجه سی اولاراق تظاهور ائتمیشدیر.                               

                 دوروم بو شکیلده ایکن، شرقده قادی نین حاقلارینی دوشونمک ایسترکن، یئنه ده بیر اوووچ سؤزده آیدینلار یاشادیغی عصردن تاریخه فرار ائده رک، تاریخه سیغیناراق بیر شئیلر اویدورماغا چالیشمیشلار. صفویلردن گونوموزه قدر، اؤزللیکله ایرانداکی 1979- جو ایل اینقیلابیندان اؤنجه کی دؤنمده ابوطالیب اوغلو علی نین آروادی فاطیمه اؤرنَکچه (مودئل) اولاراق جمعییته گؤستریلمیش، موختلیف تبلیغات نؤوعلریندن ایستیفاده ائده رک اونو موقدسلشدیریب موطلق نمونه کیمی تقدیم ائتمیشلر. بیر حالداکی فاطیمه نین ایجتیماعی و تاریخی اولایلاری تاثیرلندیره جک هئچ بیر عملی و داورانیشی اولمامیشدیر. سادجه دیگر قادینلار کیمی اوشاق دوغورموشدور. ایسلام تاریخی نظره آلیندیغیندا داها آکتیو و ایجتیماعی حادیثه لره تاثیر گؤسترن 2 قادین گؤزه چارپیر. بیرینجیسی محمد پئیغمبرین قادینی خدیجه دیر کی، بوتون وار- دؤولتینی اری نین اینانجی یولوندا قویموشدور و ایکینجیسی ایسه یئنه ده محمد پئیغمبرین ایکینجی آروادی عایشه اولموشدور. عایشه او زامانکی حادیثه لره یاخیندان موداخیله ائده جک جسارته، ایستعدادا و خاصییته صاحیب ایدی. بیر چوخ ساواشلاردا محمد پئیغمبرین یانیندا اولموشدور. ابوطالیب اوغلو علی ایله ساواشماسی اونون بؤیوکلوگونو و ایجتیماعی شخصییت اولماسینی گؤسترمکده دیر. عربیستانین او زامانکی شرطلرینه گؤره بیر قادی نین بو قدر پلانلاییجی ذکایا صاحیب اولماسی، دوزَنلی اوردو تشکیل ائتمه سی، اوزَریندن آسانلیقلا کئچیلمیه جک بیر حادیثه دیر. عایشه حساب ائدیردی کی، نه اولورسا اولسون، عثمانین قاتیللری جزالانمالیدیرلار، قاتیل تلطیف ائدیلمه مه لیدیر، جزالانمالیدیر. آنجاق ابوطالیب اوغلو علی قاتیللری والی اولاراق تعیین ائتمیشدی. عایشه نین بو عدالتسیزلییه اعتیراضی دیققتلری جلب ائتمه لیدیر. یعنی ایسلام، قادی نین خلیفه اولماسینی یاساقلامیش، بیر حالداکی عاییشه نین خلیفه اولما ایستعدادی وار، بو ایستعداد دؤردونجو خلیفه یه قارشی بؤیوک بیر اوردونو دوزنله میشدیر. عئینی زاماندا اوردونون دا کوموتانلیغینی اله آلمیشدیر. لاکین بونلار، آنجاق زامانین شرطلرینه گؤره بیلینمه لیدیر. بونلارین هئچ بیریسی چاغداش دونیا اوچون اؤرنَک اولا بیلمزلر. مودئرن حقوق آنلاییشی نین اولمادیغی بیر دؤنمده باش وئرمیش حادیثه لرین قهرمانلارینی مودئرن دونیایا داشیماق، یالنیز ایسلام دونیاسیندا اولدوغو کیمی بدبختلیک دوغورار. 

                 دیندارلارین دینی ساحه ده کی  اؤرنکلندیرمه لرینی موحافیظه کار، گئریجی میللتچیلر ده میللی ساحه ده اؤرنکلندیرمه یه چالیشماقدادیرلار. مثلن، سلجوق سویوندان یئتیشکین بیر کیشی اولماماسی و سارای دئدی- قودولاری، رقابتلری سببی ایله قیسا سوره لیگینه سلجوق ایمپئراتورلوغونون ایداره سینی اله کئچیرن تورکان خاتونو اؤرنَک تورک قادینی کیمی گؤستریرلر. او دؤنمین ایقتیصادی و ایجتیماعی احتییاجلاری گونوموزله باغلانتیلی اولمایان نمونه لردیر. کاریزماتیک اؤزللیگی اولان ایستیثنا قادینلار بوتون میللتلرین تاریخینده اولموشدور. فرانسا تاریخینده ژان دآرکین وار اولماسی فرانسا تاریخینده قادینلارین کؤله اولمادیغی آنلامینا گلمز. مودئرن دونیا، آنجاق تورکان خاتون کیمی سوپئرقادینلارا ایقتیدارلی اولما فورصتی تانیمیر،یعنی ایقتیذارا گلمک اوچون ایمپئراتور قادینی اولماق شرط دئییلدیر مدرن دوشونجه اوچون. ساده قادینلار اؤز حیاتلاریندا خوشبخت اولماق، ایجتیماعی اینسان اولماق ایسته ییر، تاریخین آرخاسیندا دئییل، ایچینده، مجراسیندا اولماق ایسته ییرلر، سورون بودور. بو گونه قدر ایسلام شرقینده قادین تاریخین ایچینده اولمامیشدیر، دیشیندا اولموشدور. دینلرین، تؤره لرین و کیشیلرین غضبینه توش اولان قادینلار غئیری- تاریخی مخلوق اولاراق حیاتلارینی گیزلینجه سوردورموشلر.هئچ بیر دینده قادین تام اولاراق اینسان ساییلمامیشدیر. دینلرین اویدوروغونا گؤره قادی نین خیلقتینده، یارادیلیشیندا بیر عکسیکلیک وار. بو عکسیکلیک سببی ایله ده قادینا گووَنمک اولمازمیش. اوزون عصرلر بویو حاکیم ذهنییت اولان بو گؤروشه قادینلار دا تسلیم اولموش، اؤز بدبختلیکلری ایله باریشمیش، "بیزه گووَنمک، اینانماق اولماز، بیزه گووَنمه یین، اینانمایین!" پسیکولوژیسی اساسیندا بدبختجه یاشامیش، آیدینلانمامیش، آیدینلاتمامیشلار. هئچ بیر دینین تاریخینده آیدین، اوخوموش، اوخودوقلارینی کیتابلاشدیران عالیم قادینلارا راست گلینمه مکده دیر. قادینلارا بو خوشبختلیگی تانییان مودئرن مدنییت اولموشدور. دین مرکزلی قادین آنلاییشینا قارشی موحافیظه کار میللییتچیلرین و فاشیستلرین ده گؤروشلری آرتیریلینجا قادین داها دا زاواللی و چتین دوروما سوروکلنمیشدیر. مثلن، فارس میتولوژیسینده عمومییتله قادین خیانتین، اخلاقسیزلیغین، آلچاقلیغین و رذالتین جانلی اؤرنه ییدیر. بو اخلاقسیز مخلوقون خصوصییتینی فیردووسی بو شکیلده آنلاتماقدادیر: 

  "کیمین بو دونیادا اولسا بیر قیزی 

  پادشاه اولسا دا سؤنموش اولدوزو. 

  قادیندانسا ایتدن خوشلانسین اینسان 

  بیر کؤپک یاخشیدیر یوز پاک قادیندان. 

  دونیا چیرکینلیکدن تمیزلنَرک 

  قادین و اژدها محو اولسون گرک" ! [2]

  بو میصراعلارداکی مئساژلار ایجتیماعی اخلاقین اؤرنه یی کیمی گؤرونمکده، گؤستریلمکده دیر. البتته، فارس ذهنییتی نین بو وحشیلیگیندن قادینی قورتارماق اولماز. قادی نین، هم ده هله یوز پاک قادی نین دَیَری بیر کؤپه یه برابر دئییلمیش. البتته، بونو بو شکیلده ده آنلاماق اولار کی، بؤیوک احتیمالا گؤره فیردووسی نین یا آناسی، یا دا قادینی فاحیشه ایمیش. قادینا قارشی فیردووسی نین بئله سالدیرماسی گؤستریر کی، فیردووسی اؤز خصوصی حیاتیندا هانسیسا بیر اخلاقسیزلیغی بیلمیشدیر. بؤیوک احتیمالا گؤره فیردووسی اؤز آناسی نین فاحیشه اولدوغونو و اؤزونون ده حارامزادا اولدوغونو کشف ائتمیشدیر. یوخسا آدام نییه دوروب- دوردوغو یئرده قادینلارلا بو قدر دوشمنلیک ائتسین.  

  دین، ایدئولوژی و تؤره مرکزلی قادین آنلاییشی نین اورتایا قویدوغو اخلاق قادینلارا اوغورلو یاشام گتیرمه میشدیر. قادی نین روحوندا و عاغلیندا بارینان یارادیجیلیق ائنئرژیسینه قورخونج انگللر قویولموشدور. بو انگللردن بیر قیسمینی م. ع. صابیر و مؤعجوز شبوسترلی کیمی شرق کولتورو تنقیدچیلری منظوملاشدیرمیشلار. قادینلارین ایجتیماعی پلاندا اؤزلرینی گئرچکلشدیره بیلمه مه لری سبب اولموشدور کی، اونلارین وارلیقلارینداکی ائنئرژی منفی ایستیقامته، مثلن دئدی- قودو ایستیقامتینه یؤنلسین. چونکو هر حالدا قادین دا بیر شئی دانیشمالی، اؤز ایچینی دانیشاراق بوشالتمالیدیر. خصوصن قورخاق، آغزی بوش کیشیلری قادینلارا بنزَتمک آیریجا بیر تحقیر نؤوعو کیمی بو گون ده وارلیغینی سوردورمکده دیر. قورخاق، اخلاقسیز کیشیلر اؤز قورخاقلیقلارینی، حیاسیزلیقلارینی اوزَرلریندن آتیب قادینلیغا یوکله ییرلر. ایشین ایلگینج یانی دا بودور کی، بوتون سماوی دینلر، تؤره لر ده بو چیرکین عملده کیشیلرین طرفینده دیر. "قهرمان"! کیشیلر زورلا اؤز آنالاری نین، باجیلاری نین، خانیملاری نین باشلارینی اؤرتمه لرینی ایسته ییرلر. چونکو قادینلارا گووه نیلمیر. بوتون سماوی دینلر ده امر ائتمیش کی، قادینلارا گووَنمه یین.

  سیویل و اؤزگور دونیادا مودئرن دوشونجه، الده ائتدیگی ایقتیصادی مووففقییتلری ده اؤز یانینا آلاراق قادینلارا ائدیلن بو سایقیسیزلیغی اورتادان قالدیرمیشدیر. حقوقی باخیمدان قادینی تحقیر ائتمک، قورخاق، اخلاقسیز کیشیلری قادینا بنزَتمک سوچ عنصورو ساییلیر و قادی نین محکمه یه باش ووروب اؤز حئیسییتینی، اؤز شخصییتینی قوروما حاققی وار. اصلینده قادین حاقلاری دئییلن حادیثه ده بوندان عیبارتدیر. کئچمیشین، کؤهنه لیگین، اسکیلیگین قالیقلارینی مودئرنیته قبول ائتمز. آنلاشیلدیغی کیمی، مودئرن دونیا ایلک اؤنجه قادینی ائکونومیک فعالیته سؤوق ائتمیشدیر. ایقتیصادی جهتدن بیرینه تابع اولماق بیر نؤوع کؤله لیکدیر. داوام ائدن ایسلام اورتا چاغیندا قادینین ایقتیصادی فعالیتده بولونماماسی، یا دا بولونماسی نین انگللنمه سی قادینی کیشی نین کؤله سی حالینا گتیرمیشدیر. قادین کیشیسی نین هر جور عذابینا، ظولمونه دؤزمک زوروندادیر. چونکو کیشی سادجه اونون اری دئییلدیر، هم ده آللاهیدیر.  ایقتیصادی ایستیقلالی اولمایان قادینین سئوگیسی ده گوونجه سیزدیر. بونو بؤیوک فیلوسوف و دراماتوق حسین جاویدین بیر بئیتی ایله آنلاتالیم: 

                                                    " باخ، حقیقت ده، بلکه حاق دا بودور،  

  سنی هر کیم دویورسا، تانرین اودور. "  

  ایستیثنالاری نظره آلمازساق، تاریخ بویونجا قادین اؤز قلبینی معده سی نین احتییاجینا ساتمیشدیر. اونا گؤره ده ایسلام شرقینده قادین بازاردا ساتیلان جانلی اشیادان باشقا بیر شئی اولمامیشدیر اصلینده. بو بازارین دا صاحیبلری وار. بازارین صاحیبی ده قادین اؤزو دئییلدیر. قادین بو بازارین قییمتلی اشیاسیدیر. نه قدر چوخ گؤزلسه بیر او قدر قییمتلی اشیادیر. بونو بؤیوک فیلوسوف شاعیر محمد فضولی، لئیلی نین دیلی ایله ائله آنلاتمیش کی، بو گونوموز اوچون ده کئچرلیدیر: 

                                                                      من گؤوهرم، اؤزگه لر خریدار،  

  منده دئییل ایختییاری- بازار.  

  دؤوران کی، منی مزاده سالدی،  

  بیلمم کیم ایدی ساتان، کیم آلدی؟  

  اولسایدی منیم بیر ایختییاریم،  

  اولماز ایدی سندن اؤزگه یاریم!  

  فضولی نین ده اوزَرینده دوردوغو کیمی، قادین حاقلاری بیر ایختییار، اؤزگورجه سئچیم مسئله سیدیر. بو اؤزگورلوک هر شئیدن اؤنجه قادینین ایقتیصادی باخیمدان اؤز-اؤزونو تامین ائتمه سیندن آسیلیدیر. یعنی قادین اؤز ایراده سی نین صاحیبی اولمالیدیر. قادین اؤز ایراده سی نین صاحیبی اولمادیغیندا، بیر کیشی یا دا بیر دین، تؤره و ایدئولوژی اونون ایراده سینی، عاغلینی یؤنلندیرمه لی اولور. قادین اؤز ایراده سی نین صاحیبی اولمادیغیندا بازاردا آلیش-وئریش اشیاسینا دؤنوشور. فضولی نین تنقید ائتدیگی قادینلارین بو تاریخی ستاتوسو ایسلام شرقینده هله ده داوام ائتمکده دیر. غربده آنا یاسادا بللی ائدیلمیش کونکرئت آنالیق حاققی وارکن، ایسلام اؤلکه لرینده آنالارین حاققی او دونیایا حواله ائدیلمیش. "جنّت آنالارین آیاغی نین آلتیندا"[3] ایمیش!. بو دونیانی قادینلارا جهننم ائدن ذهنییت او دونیانین خولیالاری ایله قادینلارا موتلولوق وعد ائتمکده دیر. بیر طرفدن "عاقیبتلرینی، گله جکلرینی قادینلارا تاپشیرانلار سعادتمند اولمازلار"[4] ، دیگر طرفدن ده "جنّت آنالارین آیاغی نین آلتیندا ایمیش" گؤروشونو ساوونماقدادیر. اصلینده ایسه بو اساسسیز شعارلار قادین تاجیرلری اوچون شرعی بهانه تشکیل ائتمکده دیر. بوگونکو ایسلام مرکزلی دؤولتلرین قادینلارلا، قادین حاقلاری ایله باغلی سیاستلری تام بو شعارلار اساسیندا تطبیق ائدیلمکده دیر. بو قدر بؤیوک بیر انگلی قادینلار آشا بیله جکلر می؟ آوروپادا فئمینیست فداییلر بوگونکو آزادلیغی اورتایا قویدولار، ایسلام شرقی نین فئمینیست قادینلاری، آیدین، اوخوموش، مودئرن و گوجلو قادینلار چاغداشلیق اؤرنگینی سرگیله مه لی و اؤز همجینسلرینی بو اسارتدن قورتارماغا چالیشمالیدیرلار. بو باخیمدان ائراسموس[5] اؤدولونو آلمیش مراکئشلی فاطیمه خانیم مئرنیسسی نین علمی چالیشمالاری، آراشدیرمالاری گئرچکدن ده تقدیره لاییقدیر. فاطیمه مئرنیسسی ایسلام تاریخی اوزَرینه درین علمی بیر آراشدیرما یاپمیش و ایسلام تاریخی نین نئجه تحریف ائدیلدیگینی، اؤزَللیکله قادینلارلا باغلی حدیثلرین هانسی شرایطده نقل ائدیلدیگینی و نئجه ساختالاشدیریلدیغینی ایثباتلاماقدادیر. فاطیمه مئرنیسسی نین ایسلام شرقینده آنلاشیلماماسی، حتّی کؤتولنمه سی و غرب دونیاسیندا تقدیرله نیب یوکسک مبلغلی اؤدول ایله تلطیف ائدیلمه سی بیر داها گؤستردی کی، شرق یئنه ده گئریجیلیگین درینلیگینده باتیب قالماقدا قرارلی ایکن، غرب مدنییتی اؤز سویوندان، اؤز جینسیندن اولمایان دَیَرلره و بیلیم آداملارینا دا صاحیب چیخماقدادیر.   

  ادبییاتدا قادین گؤزللیک رمزی اولاراق اؤوولسه ده قادین حاقلاری نین گئرچک حیاتدا ساوونولماسی اوچون ادبییاتچیلار هئچ بیرعملی چالیشمادا بولونمامیش، آنجاق خیال دونیاسیندا بو اشیانین گؤزَللیگینی وصف ائتمیشلر. ایسلامدان سونرا باشینی اؤرتمَک زوروندا بوراخیلان قادینلیق کیشیلری ده بیر چوخ گؤزللیکلردن محروم بوراخمیشدیر. فضولی کیمی بؤیوک شخصییتلر بونا اعتیراض ائتمیشلر: 

   " تماشایی جمالیندان نظر اهلینی منع ائتمه 

  نه سود اول خوب اوزدن کیم اونا قیلماز نظر آشیق "  

  (گؤزل جامالینی دوشونجه اهلیندن گیزلتمه. باخیلمایان، درک ائدیلمه یَن گؤزللیگین نه فایداسی وار.) 

  ایشین چوخ ماراقلی طرفی تورک تاریخینده اولموشدور. تورکلر ایسلاما گیردیکدن سونرا یارانان بوتون دستانلاردا قادین یا ائرمنی اولموش یا دا گورجو. صفویلردن صونرا ایسه بوتون آدلار فارسلاشدیریلمیشدیر. "اصلی و کرم"ده، اصلی ائرمنی قیزی و "آشیق قریب و شاه صنم" دستانیندا ایسه شاه صنم گورجو قیزیدیر. ح. جاویدین فریدالدین عطار نیشابوریدن ایقتیباسَن یازدیغی "شئیخ صنعان" اثرینده ده "خومار" گورجو قیزیدیر. ایمادالدین نسیمی نین ده ان لیریک و عاشیقانه شعری ائرمنی قیزینا حصراولونموشدور.[6]  حتّی س. ع. شیروانی نین، نباتی نین[7]  و شهرییارین دا[8] ترسا قیزینا یازدیغی شعر وار.  ندن بئله اولموشدور؟ چونکو بیر دستاندا یا دا میتولوژیده قادین دا ماجرالارا آتیلمالیدیر. ایسلام کولتورونده قادینین ماجرایا آتیلما حاققی یوخدور. منصور حللاج "حیجاب اینسانین عیرفان گوجونو حبس ائدیر"[9] - دئییردی. لاکین قادینین حاققینی ساوونانلار حللاج کیمی محو ائدیلمیشلر. حاکیم ایدئولوژی اونلارا حیات حاققی تانیمامیشدیر. او جومله دن ایسلام دونیاسیندا ایلک فئمینیست فیلوسوف اولان بن روشدون ده کیتابلاری یاندیریلدی، اؤزو ده محکمه لیک اولدو. بن روشد دئییردی کی، قادینلار بو اسارتدن قورتولمایینجا ایسلام دونیاسیندا هئچ بیر ایقتیصادی و علمی اینکیشاف  اولمایاجاقدیر. "بن روشد ایسلام فلسفه سیندن چوخ خریستیان فلسفه سینده اؤنَملیدیر. ایسلام فلسفه سی اوچون او بیر سوندور. خریستیان فلسفه سی اوچونسه بیر باشلانغیجدیر."[10]   

                 ایسلام شرقینده قادینلارین یازقیلاری(طالعلری) و حیاتلاری  اوزَرینده کی  بو غئیری-اخلاقی، غئیری-اینسانی تطبیقات اونلاری جانلی اؤلولر حالینا گتیرمیشدیر. قادینلار طبیعی اؤلوملریندن اؤنجه روحن اؤلدورولموشلر. چونکو یالنیز اؤلولر ایجتیماعی، سیاسی، مدنی حیاتدا آکتیو دئییللر. ایسلام شرقینده قادینلارین "آللاه، اؤلدور منی بو ظولمدن جانیم قورتولسون!" ناله لری چوخ دویولموش، دویولماقدادیر. ترکیبینده ایرتیجاعنی باریندیران شرق کولتورو هر نؤوع دَییشیمه قاپالیدیر. داشلاشمیش بو کولتور نه فردی، نه ده قادین حاقلارینی رسمییته تانیییر. بو کولتور قاتیللیک دویغولاری ایله یوغرولوب- یاپیلدیغی اوچون اینسان قانینا سوسامیشدیر. خومئینی نین، شاه ایسماعیلین و دیگرلری نین قاتیللیگی بوردان قایناقلانماقدادیر. بو کولتور دَییشمه دیکجه خومئینی کیمی قاتیللری داها سونراکی زامانلاردا دا یئتیشدیره جکدیر. بو قارانلیق شرق کولتورونده اینسانی دَیَرلرینی و فردی کیملیگینی ایتیرَن آدامین روح حالینی حسین جاوید "ایبلیس"ین دیلی ایله بو شکیلده آنلادار: 

 "شرقین عصبی یاوروسو بیلمز کی، نه یاپسین 

  بیلمز کی، ساغیر گؤیلره، یاخود منه تاپسین."  

                 گئرچکدن ده شرقین زاواللی اینسانلاری نین قورتولوش ایمکانلاری شرق کولتورونده مؤوجود دئییلدیر. غربین مودئرن مدنییتینده دیر. مودئرن مدنییت اینسانلیغین اورتاق مالی و نایلییتیدیر. شرقده قرآن و حدیثلر اوزَرینه یازیلان بوتون تفسیرلر قادینلارین اسارتنامه لریدیر. بوتون بو تفسیرلر، بیر اؤرَنک آیدین قادین تیپی یئتیشدیره بیلمه دی، اؤز ایراده سی حسابینا یئتیشه نی ده بوغدو. سیاسی ایقتیداری قادینلارلا پایلاشماق ایستمه یَن دین کولتورو قادینلاری حرامسرالارین زیینتلی اشیاسینا دؤنوشدورموشدور. چونکو بوتون دینلر اینسانلیق دئیَنده کیشیلری نظره آلمیش، آنجاق کیشیلره خیطاب ائتمیشلر. صفوی قارانلیغی نین نتیجه سی اولان روحانییتین یازدیغی ریساله لرده قادین، آنجاق و آنجاق سئکس ماکیناسی اولاراق گؤرولمکده دیر. شیعه لیکده یایغین اولان ایزدیواجی- مووققت و صیغه هامیسی شیعه لیگین مُتعه باخیشیندان قایناقلانماقدایر. متعه، یعنی متاع، یعنی اشیا. یعنی قادین بیر اشیادیر، اونو بیرجه دفعه ، یا دا بیر نئچه دفعه  ایستیفاده ائدیب آتا بیلرسن. صفوییتین اویدوردوغو بو چیرکینلیک ایسلامین ذاتی ایله ده ایرتیباطدا دئییلدیر. 

                 بئله بیر تاریخده چاغداش قادین حاقلاری اوچون بیر نمونه تاپماق اولار می؟ بو گون تاریخی ایدئالیزه ائدن دینچیلر، مورتجع، موحافیظه کار میللتچیلر، اصلینده کیشی مرکزلی دوشونجه دن، کیشی مرکزلی تاریخ آنلاییشیندان آیریلا بیلمه یَن گئرجیلردیر. ایسلام اورتا چاغی تاریخینده قادینلار ساواش زامانی غنیمت ساییلیردی. مغلوب میللتین قادینلاری غالیب میللتین عسگرلری نین ساواش اسیری سایلمیردی، غنیمتی ساییلیردی. چونکو ایسلام اورتا چاغی نین فلسفه سینده قادین اینسان دئییل، قییمتلی اشیادیر. آنجاق اشیا ساواش غنیمتی ساییلا بیلر. بو شکیلده قادینلار تاریخ بویو و مودئرن دونیانین ایراده سی ظهور ائتدیگی آنا قدر سیاسی، دینی، ایدئولوژیک منفعتلرین قوربانلاری اولموشلار.  "قادینلار سیزین تارلالارینیزدیر، ایسته دیگینیز کیمی داورانا بیلرسینیز"[11]  مئساژی قادینین بوتون حاقلارینی الیندن آلماقدادیر، آیریجا قادینین هر نؤوع اعتیراضینا زورلا جاواب وئرمک اوچون برائت قازاندیریر.  

  شرق قادینی نین مدنی، سیاسی، ایجتیماعی، جینسی آزادلیقلاری اوغروندا هئچ بیر کوللئکتیو تجروبه سی یوخدور، تجروبه قازانماغا ایمکان وئرمه میشلر. ایلک دفعه اولاراق بؤیوک موصطافا کامال آتاتورک اوممتچی ایرتیجاعنین تاریخینی زورلایاراق قادینلارا بو حاققی تانیدی. او حاق کی، هئچ بیر دین و اینانج اونو تانیماق ایستمه میشدیر. آنجاق یئنه ده تورکییه ده ده قادینلار مذهبلرین، تؤره لرین، مورتجع میللییتچیلیگین قوربانی اولورلار. چونکو کولتور اولاراق فرد و قادین حاقلاری ایله باغلی هئچ بیر تجروبه مؤوجود اولمامیشدیر. مدنی قانون آتاتورکون عثمانلیچیلیغا قارشی زورلاییجی ایراده سی ایله باشلامیشدیر. ایراندا، افغانیستاندا و دیگر ایسلام اؤلکه لرینده قادینلارین نماییشکارانه داش- قالاق ائدیلمه سی وحشی کولتورون باشقا بیر اؤرنه ییدیر. تورکییه جومهورییتینده ده زینا یاساسی آدی آلتیندا ایسلامچیلار قادین حاقلارینی سینیرلاماق و تورکییه نی ایسلام شرقی نین قارانلیغینا گؤممَک ایسته ییردیلر، آنجاق مدنی آوروپانین باسقیسی بونو اؤنله میش اولدو. ایسلام اؤلکه لرینده فرد و قادینلا باغلی اسارت دوشونجه لری او زامان سارسیلماغا باشلادی کی، آوروپانین موستملکه دؤولتلری، سؤموردوکلری اؤلکه لرین دؤولتلرینی یاسالاریندا اینسانا سایغی گؤسترمه یه، کؤله لیگی لغو ائتمه یه زورلادیلار. "25 سئنتیابر 1926-جی ایلده جئنئوره نین اولوسلاراراسی کونوانسییونو کؤله لیگین لغوی ایله باغلی بیاننامه نی بیر چوخ ایسلام اؤلکه لری نین ایمضاسینا گؤندردی."[12] سؤمورگه چی دؤولتلرین ایسلام اؤلکه لرینه زورلا قبول ائتدیردیکلری اینسان حاققی ایله باغلی اولان بو بیانییه ایسلام اورتا چاغیندان قورتولماق اوچون بیر فورصت ایدی، یئنه ده بیر فورصتدیر. قادینا حاق تانیمایان شرقین بوتون قوروملارینی دئویرَن غرب دَیَرلری، مودئرن مدنییتدیر. قادین حاقلاری، اینسان حاقلاری نین بیر پارچاسیدیر و هئچ بیر دین و ایدئولوژی چرچیوه سینه سیغماز. ائورَنسل  (جهانشمول) بیر مسئله دیر. اونا گؤره ده دینیندن، عیرقیندن، جینسیندن آسیلی اولمایاراق بوتون اینسانلیغا خیطاب ائدن مودئرن مدنییت قادینا حاق تانیمیشدیر. حاق تانیماقلا یئتینمه میش، هم ده تئکنولوژیک گلیشمه لری ایله امک ساحه سینده کی  قادین- کیشی فرقینی اورتادان قالدیرمیشدیر. تئکنیک ایمکانلارا گووَنَرک قادینلار دا کیشیلر کیمی بوتون ایشلری گؤره بیلرلر. ایقتیصادی فعالیت ساحه سینده قادین- کیشی آیریمی دئییل، سادجه ایختیصاص نظره آلینمیشدیر. شرق قادینی اؤز آزادلیغینی شرقین فاناتیک کولتورونده تاپمادی، تاپا بیلمیه جکمیش کیمی ده گؤرونور. مودئرنیته اونون اوچون قورتولوشون عنوانینی گؤسترمیشدیر. شرقین تاریخینده قادین هئچ بیر زامان اؤزنه (فاعل) اولاراق گؤرولمه دی، هر زامان بیر نسنه (مادده، مفعول) اولاراق گؤرولدو، گؤرولمکده دیر. اونا گؤره ده قادینلارین ایچ دونیالاری، روح حاللاری حاققیندا هئچ بیر شرق سایاغی تجروبه مؤوجود دئییلدیر. قادین اؤز حیسسییاتینی قلمه آلدیغیندا دا اونو چیرکین آدلارلا پیسله میشلر. موسلمان دونیاسیندا قادین اؤیره نیلمه میش بیر دونیا اولاراق قالمیشدیر.  

نتیجه

                 بعضی دینچی و موحافیظه کار، تاریخ پرست، گئریجیلر هئچ بیر دوشونجه،سیاسی، دینی پلورالیزمی رسمیته تانیمایان مؤوجود تابولاری میللی اؤزَللیک، میللی آیریجالیق اولاراق آنلاماقدادیرلار. آنجاق اینسان حاقلاری، قادین حاقلاری، حئیوان حاقلاری، دئموکراسی، طبیعتی قوروما کیمی آنلاییشلار ائورَنسَل  گئرچکلردیر. سایقین اولوس اولماق اوچون بو آخینین بیر پارچاسی اولماقدان باشقا چاره یوخدور. آنلاشیلدیغی کیمی قادین اؤز دوشونجه سی، معنویاتی ایله تاریخین ایچینده اولمامیشدیر، آنجاق بدن و مادده اولاراق تاریخده مؤوجود اولموشدور. مدرن دونیادا قادین بوتون معنوی وارلیغی ایله تاریخین ایچینده دیر.   

  15.03.07 

Güntay Cavanşir

Qadın və azadlıq

Şərqdə Qadın ictimai-tarixi toxunun (şəbəkənin) bir parçası kimi anlaşılmamışdır. Bu zehniyət hələ də davam edir. Yəni öz dəyişməzliyini, sevimsiz durumunu sürdürən Şərq kültüründə ictimai olaylarda qadına yer yoxdur. Hətta bəzi ölkələrdə qadına anayasal haqq tanınsa da, İslam Orta Çağı[13] kültür və dünyagörüşü olaraq qadınların qaranlıqda qalmasına, əsarətlə iç-içə olan tarixi statusunun davam etməsinə niyətlidir. 1400 illik qadın haqları ilə mübarizə təcrübəsinə sahib olan İslam Orta Çağının qaranlığını, daşlaşmış kültürünü modern hüquq anlayışı uçura bilməkdə çətinlik çəkməkdədir. Türk aydınlarından Macit Gökbərk və Təqiəddin Menquşoğlunun da söylədikləri kimi “Böyük Atatürk Anadoluda İslam Orta Çağını” yıxmışdır. İslam Orta Çağını yaşadan Osmanlı zehniyətini tarixə gömmüş və qadınlara insan olduqlarını xatırlatmışdır. Lakin təqribən 100 illik bir zaman keçməsinə rəğmən yenə də qadınlar törələrin və dini cəhalətin qurbanı olurlar. 100 illik Avropalaşma təcrübəsi olan Türkiyə Cümhuriyətində durum belədirsə, heç bir modernləşmə təcrübəsi olmayan digər İslam ölkələrində qadınların durumunun nə qədər bədbəxt olduğunu həmən başdan söyləmək mümkündür.

                 Şərq insanı ilə Qərb insanını müqayisə edəcək olsaq, belə bir mülahizədə bulunmaq mümkündür: Şərqli, keçmişin nostaljisi içində duyğulanıb duran, Qərbli isə gələcəkdə nə olacağının həyəcanını yaşayan aktiv insan növüdür. Həyatın bütün sahələrində bu iki Şərq və Qərb insanının duruşu görünməkdədir. Şərq insanı özünü büsbütün keçmişə, Qərb insanı özünü gələcəyə mənsub bilir. Bu gün Qərbin Şərq üzərinə hakim olmasının da səbəbini bu baxış açısından dəyərləndirmək mümkündür. İndiki zaman keçmiş zamanın gələcəyi olmuşdur. Keçmiş zamanda Qərb indiki zamandakı durumunu planlayıb və bugünkü rifahı, demokrasını yaratmaq üçün maddi-mənəvi olaraq hərtərəfli hazırlıq işlərini etdiyi zaman, İslam Şərqi keçmiş zamanda yenə də keçmişin röyalarını, yuxularını görürdü və görür. Qərb, keçmişin gələcəyi olan indiki zamanı, indiki üstün durumunu, demokrasisini, insan haqlarını, qadın haqlarını böyük zəhmətlə yaratdı, Şərq isə keçmişin röyalarında batıb qaldı və qalmaqdadır. Şərq insanı teknik, düşüncə, psikolojik baxımdan heç bir zaman öz çağında yaşamaq istəməmişdir. Bu gün sadəcə maddi vücud olaraq XXI əsrdə yaşayan Şərq, psikolojik zaman və zehni yaradıcılıq baxımından keçmişin bataqlığında batıb qalmışdır. Bütün problemlərin də kökü burdadır. Yəni insan öz çağında yaşarsa, həm öz ağlını istifadə edə bilər həm də digər millətlərin və dahilərin əqli təcrübələrindən yararlanar. Öz çağında, öz əsrində yaşamayan bir insana çağın ehtiyaclarını anlatmaq mümkün deyildir. Fanatizmin də kökü burdadır. Şərq millətləri fanatikdir. Nədən? Çünkü maddə və cəsəd olaraq XXI əsrdə yaşasa da düşüncə və psikolojik davranış olaraq uzaq keçmişlərdə, Sədri-İslamda yaşamaqdadırlar. Bu səbəbdən də Şərq insanı rastlandığı yenilikləri dərk etmək yerinə onu məhv etməyə çalışır. Şərq ölkələrində bu qədər aydın insanın zindanlarda çürüməsinin, edam edilməsinin və ya mühacirətlərin, beyin qaçışlarının da səbəbi budur. Çağdaşlaşmaq deyildiyində ilk öncə keçmişə heyranlığı səbəbi ilə ruhu çökmüş, ölgünləşmiş bu cənazələri yaşanılan çağın içinə soxmaq nəzərdə tutulur. Yoxsa hissən, əqlən keçmişdə gömülüb qalan dirilər nə insan haqlarını, nə də qadın haqlarını anlaya bilərlər.

                 Qadın haqları çağdaşlığın doğurduğu bir olqudur. Çağdaş insan əmək işlərinin asanlaşması üçün çox kəşflər etdi. Bütün bu ixtiralar əmək sahəsindəki qadın və kişi fərqliliyini azaltmağa başladı. Bu inkişaf nəticəsində həm Xristian Orta Çağının qadının hissiyatına, ağlına vurduğu zəncirlər qırıldı, qadınlar öz haqlarını istəmə cəsarətinə yüksəldilər, təşkilatlandılar, həm də modern ictimai mühit qadının insan olduğunu kəşf etdi. Azad dünyanın təcrübələri göstərdi ki, milli məsələdən tutmuş qadın haqları, iqtisadi, sinfi, sosial ədalət məsələlərinə qədər insanlıq probleminin geniş həlli yalnız və yalnız insan ağlına güvənin nəticəsi olmuşdur. Əldə etdiyi bu nailiyətdə özgür Qərb dindən və inancdan heç bir yardım almadı, hətta ona qarşı savaş da açdı. Təsəvvüfdəki diktatorluğun və mürşidin mürid üzərinə mütləq hakimiyəti, nəzarəti və kontrolunun tam tərsinə olaraq, Qərbdə Tanrının mistik məfhumu mürşidsiz-müridsiz olaraq idrak edildi. Qadın və kişini ehtiva edən insan azadlığı, fərdi haqlar tam anlamı ilə gerçəkləşim sürəci yaşadı. Bütün bu nailiyətlər maddə və mənada modernləşmənin nəticəsi olaraq təzahür etmişdir.

                 Durum bu şəkildə ikən, Şərqdə qadının haqlarını düşünmək istərkən, yenə də bir ovuç sözdə aydınlar yaşadığı əsrdən tarixə fərar edərək, tarixə sığınaraq bir şeylər uydurmağa çalışmışlar. Səfəvilərdən günümüzə qədər, özəlliklə İrandaki 1979-cu il inqilabından öncəki dönəmdə Əbutaliboğlu Əlinin arvadı Fatimə örnəkçə (model) olaraq cəmiyətə göstərilmiş, müxtəlif təbliğat növlərindən istifadə edərək onu müqəddəsləşdirib mütləq nümunə kimi təqdim etmişlər. Bir haldakı Fatimənin ictimai və tarixi olayları təsirləndirəcək heç bir əməli və davranışı olmamışdır. Sadəcə digər qadınlar kimi uşaq doğurmuşdur. İslam tarixi nəzərə alındığında daha aktiv və ictimai hadisələrə təsir göstərən 2 qadın gözə çarpır. Birincisi Məhəmməd peyğəmbərin qadını Xədicədir ki, bütün var-dövlətini ərinin inancı yolunda qoymuşdur və ikincisi isə yenə də Məhəmməd peyğəmbərin ikinci arvadı Ayşə olmuşdur. Ayşə o zamankı hadisələrə yaxından müdaxilə edəcək cəsarətə, istedada və xasiyətə sahib idi. Bir çox savaşlarda Hz. Məhəmmədin yanında olmuşdur. Əbutaliboğlu Əli ilə savaşması onun böyüklüyünü və ictimai şəxsiyət olmasını göstərməkdədir. Ərəbistanın o zamankı şərtlərinə görə bir qadının bu qədər planlayıcı zəkaya sahib olması, düzənli ordu təşkil etməsi, üzərindən asanlıqla keçilməyəcək bir hadisədir. Ayişə hesab edirdi ki, nə olursa olsun, Osmanın qatilləri cəzalanmalıdırlar, qatil təltif edilməməlidir, cəzalanmalıdır. Ancaq Əbutaliboğlu Əli qatilləri vali olaraq təyin etmişdi. Ayişənin bu ədalətsizliyə etirazı diqqətləri cəlb etməlidir. Yəni islam, qadının xəlifə olmasını yasaqlamış, bir haldaki Ayişənin xəlifə olma istedadı var, bu istedad dördüncü xəlifəyə qarşı böyük bir ordunu düzənləmişdir. Eyni zamanda ordunun da komutanlığını ələ almışdır. Lakin bunlar, ancaq zamanın şərtlərinə görə bilinməlidir. Bunların heç birisi çağdaş dünya üçün örnək ola bilməzlər. Modern hüquq anlayışının olmadığı bir dönəmdə baş vermiş hadisələrin qəhrəmanlarını modern dünyaya daşımaq, yalnız İslam dünyasında olduğu kimi bədbəxtlik doğurar.

                 Dindarların dini sahədəki örnəkləndirmələrini mühafizəkar, gerici millətçilər də milli sahədə örnəkləndirməyə çalışmaqdadırlar. Məsələn, Səlcuq soyundan yetişkin bir kişi olmaması və saray dedi-qoduları, rəqabətləri səbəbi ilə qısa sürəliyinə Səlcuq imperatorluğunun idarəsini ələ keçirən Türkan Xatunu örnək Türk qadını kimi göstərirlər. O dönəmin iqtisadi və ictimai ehtiyacları günümüzlə bağlantılı olmayan nümunələrdir. Karizmatik özəlliyi olan istisna qadınlar bütün millətlərin tarixində olmuş. Fransa tarixində Janna d Arkın var olması Fransa tarixində qadınların kölə olmadığı anlamına gəlməz. Modern dünya, sadəcə Türkan xatun kimi superqadınlara iqtidarlı olma fürsəti tanımır, sadə qadınlar öz həyatlarında xoşbəxt olmaq, ictimai insan olmaq istəyir, tarixin arxasında deyil, içində, məcrasında olmaq istəyirlər, sorun budur. Bu günə qədər islam şərqində qadın tarixin içində olmamışdır, dışında olmuşdur. Dinlərin, törələrin və kişilərin qəzəbinə tuş olan qadınlar qeyri-tarixi məxluq olaraq həyatlarını gizlincə sürdürmüşlər.        Heç bir dində qadın tam olaraq insan sayılmamışdır. Dinlərin uyduruğuna görə qadının xilqətində, yaradılışında bir əksiklik var. Bu əksiklik səbəbi ilə də qadına güvənmək olmaz. Uzun əsrlər boyu hakim zehniyət olan bu görüşə qadınlar da təslim olmuş, öz bədbəxtlikləri ilə barışmış, “bizə güvənmək, inanmaq olmaz, bizə güvənməyin, inanmayın!” psikolojisi əsasında bədbəxtcə yaşamış, aydınlanmamış, aydınlatmamışlar. Heç bir dinin tarixində aydın, oxumuş, oxuduqlarını kitablaşdıran alim qadınlara rast gəlinməməkdədir. Qadınlara bu xoşbəxtliyi tanıyan modern mədniyət olmuşdur. Din mərkəzli qadın anlayışına qarşı mühafizkar milliyətçilərin və faşistlərin də görüşləri artırılınca qadın daha da zavallı və çətin duruma sürüklənmişdir. Məsələn, fars mitolojisində ümumiyətlə qadın xəyanətin, əxlaqsızlığın, alçaqlığın və rəzalətin canlı örnəyidir. Bu əxlaqsız məxluqun xüsusiyətini Firdovsi bu şəkildə anlatmaqdadır:

“Kimin bu dünyada olsa bir qızı

Padşah olsa da sönmüş ulduzu.

Qadındansa itdən xoşlansın insan

Bir köpək yaxşıdır yüz pak qadından.

Dünya çirkinlikdən təmizlənərək

Qadın və əjdəha məhv olsun gərək”![14]

Bu misralardakı mesajlar ictimai əxlaqın örnəyi kimi görünməkdə, göstərilməkdədir. Fars zehniyətinin bu vəhşiliyindən qadını qurtarmaq olmaz, əlbəttə. Qadının, həm də hələ yüz pak qadının dəyəri bir köpəyə bərabər deyilmiş. Əlbəttə, bunu bu şəkildə də anlamaq olar ki, böyük ehtimala görə Firdovsinin ya anası, ya da qadını fahişə imiş. Qadına qarşı Firdovsinin belə saldırması göstərir ki, Firdovsi öz xüsusi həyatında hansısa bir əxlaqsızlığı bilmişdir. Böyük ehtimala görə Firdovsi öz anasının fahişə olduğunu və özünün də haramzada olduğunu kəşf etmişdir. Yoxsa adam niyə durub-durduğu yerdə qadınlarla bu qədər düşmənlik etsin.

Din, ideoloji və törə mərkəzli qadın anlayışının ortaya qoyduğu əxlaq qadınlara uğurlu yaşam gətirməmişdir. Qadının ruhunda və ağlında barınan yaradıcılıq enerjisinə qorxunc əngəllər qoyulmuşdur. Bu əngəllərdən bir qismini M. Ə. Sabir və Möcüz Şəbüstərli kimi Şərq kültürü tənqidçiləri mənzumlaşdırmışlar. Qadınların ictimai planda özlərini gerçəkləşdirə bilməmələri səbəb olmuşdur ki, onların varlıqlarındaki enerji mənfi istiqamətə, məsələn dedi-qodu istiqamətinə yönəlsin. Çünkü hər halda qadın da bir şey danışmalı, öz içini danışaraq boşaltmalıdır. Xüsusən qorxaq, ağzı boş kişiləri qadınlara bənzətmək ayrıca bir təhqir növü kimi bu gün də varlığını sürdürməkdədir. Qorxaq, əxlaqsız kişilər öz qorxaqlıqlarını, həyasızlıqlarını üzərlərindən atıb qadınlığa yükləyirlər. İşin ilginc yanı da budur ki, bütün səmavi dinlər, törələr də bu çirkin əməldə kişilərin tərəfindədir. “Qəhrəman”! kişilər zorla öz analarının, bacılarının, xanımlarının başlarını örtmələrini istəyirlər. Çünkü qadınlara güvənilmir. Bütün səmavi dinlər də əmr etmiş ki, qadınlara güvənməyin.

Sivil və özgür dünyada modern düşüncə, əldə etdiyi iqtisadi müvəffəqiyətləri də öz yanına alaraq qadınlara edilən bu sayqısızlığı ortadan qaldırmışdır. Hüquqi baxımdan qadını təhqir etmək, qorxaq, əxlaqsız kişiləri qadına bənzətmək suç ünsürü sayılır və qadının məhkəməyə baş vurub öz heysiyətini, öz şəxsiyətini qoruma haqqı var. Əslində qadın haqları deyilən hadisə də bundan ibarətdir. Keçmişin, köhnəliyin, əskiliyin qalıqlarını modernitə qəbul etməz. Anlaşıldığı kimi, modern dünya ilk öncə qadını ekonomik fəaliyətə sövq etmişdir. İqtisadi cəhətdən birinə tabe olmaq bir növ köləlikdir. Davam edən İslam Orta Çağında qadının iqtisadi fəaliyətdə bulunmaması, ya da bulunmasının əngəllənməsi qadını kişinin köləsi halına gətirmişdir. Qadın kişisinin hər cür əzabına, zülmünə dözmək zorundadır. Çünkü kişi sadəcə onun əri deyildir, həm də Allahıdır.  İqtisadi istiqlalı olmayan qadının sevgisi də güvəncəsizdir. Bunu böyük filosof və dramatuq Hüseyn Cavidin bir beyti ilə anlatalım:

“Bax, həqiqət də, bəlkə haq da budur,

Səni hər kim doyursa, Tanrın odur.”

İstisnaları nəzərə almazsaq, tarix boyunca qadın öz qəlbini mədəsinin ehtiyacına satmışdır. Ona görə də İslam Şərqində qadın bazarda satılan canlı əşyadan başqa bir şey olmamışdır əslində. Bu bazarın da sahibləri var. Bazarın sahibi də qadın özü deyildir. Qadın bu bazarın qiymətli əşyasıdır. Nə qədər çox gözəlsə bir o qədər qiymətli əşyadır. Bunu böyük filosof şair Məhəmməd Füzuli, Leylinin dili ilə elə anlatmış ki, bu günümüz üçün də keçərlidir:

Mən gövhərəm, özgələr xəridar,

Məndə deyil ixtiyari-bazar.

Dövran ki, məni məzadə saldı,

Bilməm kim idi satan, kim aldı?

Olsaydı mənim bir ixtiyarım,

Olmaz idi səndən özgə yarım!

Füzulinin də üzərində durduğu kimi, qadın haqları bir ixtiyar, özgürcə seçim məsələsidir. Bu özgürlük hər şeydən öncə qadının iqtisadı baxımdan öz-özünü təmin etməsindən asılıdır. Yəni qadın öz iradəsinin sahibi olmalıdır. Qadın öz iradəsinin sahibi olmadığında, bir kişi ya da bir din, törə və ideoloji onun iradəsini, ağlını yönləndirməli olur. Qadın öz iradəsinin sahibi olmadığında bazarda alış-veriş əşyasına dönüşür. Füzulinin tənqid etdiyi qadınların bu tarixi statusu İslam Şərqində hələ də davam etməkdədir. Qərbdə ana yasada bəlli edilmiş konkret analıq haqqı varkən, İslam ölkələrində anaların haqqı o dünyaya həvalə edilmiş. ”Cənnət anaların ayağının altında” imiş[15]!. Bu dünyanı qadınlara cəhənnəm edən zehniyət o dünyanın xülyaları ilə qadınlara mutluluq və`d etməkdədir. Bir tərəfdən ”Aqibətlərini, gələcəklərini qadınlara tapşıran səadətmənd olmazlar”[16], digər tərəfdən də ”Cənnət anaların ayağının altında imiş” görüşünü savunmaqdadır. Əslində isə bu əsassız şüarlar qadın tacirləri üçün şərii bəhanə təşkil etməkdədir. Bugünkü islam mərkəzli dövlətlərin qadınlarla, qadın haqları ilə bağlı siyasətləri tam bu şüarlar əsasında tətbiq edilməkdədir. Bu qədər böyük bir əngəli qadınlar aşa biləcəklər mi? Avropada feminist fədailər bugünkü azadlığı ortaya qoydular, İslam şərqinin feminist qadınları, aydın, oxumuş, modern və güclü qadınlar çağdaşlıq örnəyini sərgiləməli və öz həmcinslərini bu əsarətdən qurtarmağa çalışmalıdırlar. Bu baxımdan Erasmus ödülünü almış Mərakeşli Fatimə xanım Mernissinin elmi çalışmaları, araşdırmaları gerçəkdən də təqdirə layiqdir. Fatimə Mernissi İslam tarixi üzərinə dərin elmi bir araşdırma yapmış və islam tarixinin necə təhrif edildiyini, hədislərin hansı şəraitdə nəql edildiyini və necə saxtalaşdırıldığını isbatlamaqdadır. Fatimə Mernissinin islam şərqində anlaşılmaması, hətta kötülənməsi və Qərb dünyasında təqdirlənib yüksək məbləğli ödüllə təltif edilməsi bir daha göstərdi ki, Şərq yenə də gericiliyin dərinliyində batıb qalmaqda qərarlı ikən, Qərb mədəniyti öz soyundan, öz cinsindən olmayan dəyərlərə və bilim adamlarına da sahib çıxmaqdadır.[17]

Ədəbiyatda qadın gözəllik rəmzi olaraq övülsə də qadın haqlarının gerçək həyatda savunulması üçün ədəbiyatçılar heç bir çalışmada bulunmamışlar. İslamdan sonra başını örtmək zorunda buraxılan qadınlıq kişiləri də bir çox gözəlliklərdən məhrum buraxmışdır. Füzuli kimi böyük şəxsiyətlər buna etiraz etmişdir:

“Təmaşayi cəmalından nəzər əhlini mən`etmə

Nə sud ol xub üzdən kim ona qılmaz nəzər aşıq”

(Gözəl camalını düşüncə əhlindən gizlətmə. Baxılmayan, dərk edilməyən gözəlliyin nə faydası var.)

İşin çox maraqlı tərəfi Türk tarixində olmuşdur. Türklər İslama girdikdən sonra yaranan bütün dəstanlarda qadın ya erməni olmuş ya da gürcü. Səfəvilərdən sonra isə bütün adlar farslaşdırılmışdır. “Əsli və Kərəm”də, Əsli erməni qızı və “Aşıq Qərib və Şah Sənəm” dəstanında isə Şah Sənəm gürcü qızıdır. H. Cavidin Fəridəddin Əttar Nişaburidən iqtibasən yazdığı “Şeyx Səna`n” əsərində də “Xumar” gürcü qızıdır. İmadəddin Nəsiminin də ən lirik və aşiqanə şeiri erməni qızına həsr olunmuşdur.[18] Hətta S. Ə. Şirvaninin, Nəbatinin[19] və Şəhriyarın da tərsa qızına yazdığı şeir var.[20] Nədən belə olmuşdur? Çünkü bir dəstanda ya da mitolojidə qadın da macəralara atılmalıdır. Islam kültüründə qadının macəraya atılma haqqı yoxdur. Mənsur Həllac “Hicab insanın irfan gücünü həbs edir”[21]- deyirdi. Lakin qadının haqqını savunanlar Həllac kimi məhv edilmişlər. Hakim ideoloji onlara həyat haqqı tanımamışdır. O cümlədən İslam dünyasında ilk feminist filosof olan İbni-Rüşdün də kitabları yandırıldı, özü də məhkəməlik oldu. İbni-Rüşd deyirdi ki, qadınlar bu əsarətdən qurtulmayınca islam dünyasında heç bir iqtisadi və elmi inkişaf  olmayacaqdır. “İbni-Rüşd İslam fəlsəfəsindən çox xristian fəlsəfəsində önəmlidir. İslam fəlsəfəsi üçün o bir sondur. Xristian fəlsəfəsi üçünsə bir başlanğıcdır.”[22]

                 İslam şərqində qadınların yazqıları və həyatları  üzərindəki bu qeyri-əxlaqi, qeyri-insani tətbiqat onları canlı ölülər halına gətirmişdir. Qadınlar təbii ölümlərindən öncə ruhən öldürülmüşlər. Çünkü yalnız ölülər ictimai, siyasi, mədəni həyatda aktiv deyillər. İslam şərqində qadınların “Allah, öldür məni bu zülmdən canım qurtulsun!” nalələri çox duyulmuş, duyulmaqdadır. Tərkibində irticanı barındıran Şərq kültürü hər növ dəyişimə qapalıdır. Daşlaşmış bu kültür nə fərdi, nə də qadın haqlarını rəsmiyətə tanıyır. Bu kültür qatillik duyğuları ilə yoğrulub-yapıldığı üçün insan qanına susamışdır. Xumeyninin, Şah İsmayılın və digərlərinin qatilliyi burdan qaynaqlanmaqdadır. Bu kültür dəyişmədikcə Xumeyni kimi qatilləri daha sonrakı zamanlarda da yetişdirəcəkdir. Bu qaranlıq Şərq kültüründə insani dəyərlərini və fərdi kimliyini itirən adamın ruh halını Hüseyn Cavid “İblis”in dili ilə bu şəkildə anladar:

“Şərqin əsəbi yavrusu bilməz ki, nə yapsın

Bilməz ki, sağır göylərə, yaxud mənə tapsın.”

                 Gerçəkdən də Şərqin zavallı insanlarının qurtuluş imkanları Şərq kültüründə mövcud deyildir. Qərbin modern mədəniyətindədir. Modern mədəniyət insanlığın ortaq malı və nailiyətidir. Şərqdə Quran və hədislər üzərinə yazılan bütün təfsirlər qadınların əsarətnamələridir. Bütün bu təfsirlər, bir örnək aydın qadın tipi yetişdirə bilmədi, öz iradəsi hesabına yetişəni də boğdu. Siyasi iqtidarı qadınlarla paylaşmaq istəməyən din kültürü qadınları həramsəraların ziynətli əşyasına dönüşdürmüşdür. Çünkü bütün dinlər insanlıq deyəndə kişiləri nəzərə almış, ancaq kişilərə xitab etmişlər. Səfəvi qaranlığının nəticəsi olan ruhaniyətin yazdığı risalələrdə qadın, ancaq və ancaq seks makinası olaraq görülməkdədir. Şiəlikdə yayğın olan izdivaci-müvəqqət və siğə hamısı şiəliyin möt`ə baxışından qaynaqlanmaqdaır. Möt´ə, yəni məta`, yəni əşya.Yəni qadın bir əşyadır, onu bircə dəfə, ya da bir neçə dəfə istifadə edib ata bilərsən. Səfəviyətin uydurduğu bu çirkinlik islamın zaatı ilə də irtibatda deyildir.

                 Belə bir tarixdə çağdaş qadın haqları üçün bir nümunə tapmaq olar mı? Bu gün tarixi idealizə edən dinçilər, mürtəce-mühafizəkar millətçilər, əslində kişi mərkəzli düşüncədən, kişi mərkəzli tarix anlayışından ayrıla bilməyən gercilərdir. İslam Orta Çağı tarixində qadınlar savaş zamanı qənimət sayılırdı. Məğlub millətin qadınları qalib millətin əsgərlərinin savaş əsiri sayəlmırdı, qəniməti sayılırdı. Çünkü İslam Orta Çağının fəlsəfəsində qadın insan deyil, qiymətli əşyadır. Ancaq əşya savaş qəniməti sayıla bilər. Bu şəkildə qadınlar tarix boyu və modern dünyanın iradəsi zühur etdiyi ana qədər siyasi, dini, ideolojik mənfəətlərin qurbanları olmuşlar.  “Qadınlar Sizin tarlalarınızdır, istədiyiniz kimi davrana bilərsiniz”[23] mesajı qadının bütün haqlarını əlindən almaqdadır, ayrıca qadının hər növ etirazına zorla cavab vermək üçün bəraət qazandırır.

Şərq qadınının mədəni, siyasi, ictimai, cinsi azadlıqları uğrunda heç bir kollektiv təcrübəsi yoxdur, təcrübə qazanmağa imkan verməmişlər. İlk dəfə olaraq Böyük Mustafa Kamal Atatürk ümmətçi irticanın tarixini zorlayaraq qadınlara bu haqqı tanıdı. O haq ki, heç bir din və inanc onu tanımaq istəməmişdir. Ancaq yenə də Türkiyədə də qadınlar məzhəblərin, törələrin, mürtəce milliyətçiliyin qurbanı olurlar. Çünkü kültür olaraq fərd və qadın haqları ilə bağlı heç bir təcrübə mövcud olmamışdır. Mədəni qanun Atatürkün Osmanlıçılığa qarşı zorlayıcı iradəsi ilə başlamışdır. İranda, Əfqanistanda və digər islam ölkələrində qadınların nümayışkaranə daş-qalaq edilməsi vəhşi kültürün başqa bir örnəyidir. Türkiyə Cümhuriyətində də zina yasası adı altında islamçılar qadın haqlarını sınırlamaq və Türkiyəni İslam şərqinin qaranlığına gömmək istəyirdilər, ancaq mədəni Avropanın basqısı bunu önləmiş oldu. İslam ölkələrində fərd və qadınla bağlı əsarət düşüncələri o zaman sarsılmağa başladı ki, Avropanın müstəmləkə dövlətləri, sömürdükləri ölkələrin dövlətlərini yasalarında insana sayğı göstərməyə, köləliyi ləğv etməyə zorladılar. “25 sentyabr 1926-cı ildə Cenevrənin Uluslararası Konvensiyonu köləliyin ləğvi ilə bağlı bəyannaməni bir çox islam ölkələrinin imzasına göndərdi.”[24] Sömürgəçi dövlətlərin islam ölkələrinə zorla qəbul etdirdikləri insan haqqı ilə bağlı olan bu bəyaniyə İslam Orta Çağından qurtulmaq üçün bir fürsət idi, yenə də bir fürsətdir. Qadına haq tanımayan Şərqin bütün qurumlarını devirən Qərb dəyərləri, modern mədəniyətdir. Qadın haqları, insan haqlarının bir parçasıdır və heç bir din və ideoloji çərçivəsinə sığmaz. Evrənsəl bir məslədir. Ona görə də dinindən, irqindən, cinsindən asılı olmayaraq bütün insanlığa xitab edən modern mədəniyət qadına haq tanımışdı. Haq tanımaqla yetinməmiş, həm də teknolojik gəlişmələri ilə əmək sahəsindəki qadın-kişi fərqini ortadan qaldırmışdır. Teknik imkanlara güvənərək qadınlar da kişilər kimi bütün işləri görə bilərlər. İqtisadı fəaliyət sahəsində qadın-kişi ayrımı deyil, sadəcə ixtisas nəzərə alınmışdır. Şərq qadını öz azadlığını Şərqin fanatik kültüründə tapmadı, tapa bilməyəcəkmiş kimi də görünür. Modernitə onun üçün qurtuluşun ünvanını göstərmişdir. Şərqin tarixində qadın heç bir zaman öznə (fail-mübtəda) olaraq görülmədi, hər zaman bir nəsnə (maddə, məful) olaraq görüldü, görülməkdədir. Ona görə də qadınların iç dünyaları, ruh halları haqqında heç bir şərq sayağı təcrübə mövcud deyildir. Qadın öz hissiyatını qələmə aldığında da onu çirkin adlarla pisləmişlər. Müsəlman dünyasında qadın öyrənilməmiş bir dünya olaraq qalmışdır.

Nəticə

                 Bəzi dinçi və mühafizəkar, tarix pərəst, gerici milliyətçilər heç bir düşüncə, siyasi, dini pluralizmi rəsmiyətə tanımayan mövcud tabuları milli özəllik, milli ayrıcalıq olaraq anlamaqdadırlar. Ancaq insan haqları, qadın haqları, heyvan haqları, demokrasi, təbiəti qoruma kimi qavramlar evrənsəl  gerçəklərdir. Sayqın ulus olmaq üçün bu axının bir parçası olmaqdan başqa çarə yoxdur. Anlaşıldığı kimi qadın yalnız maddə olaraq tarixdə Şərq tarixində olmuşdur. Mənəviyat və düşüncə olaraq qeyri-tarixi məxluq kimi həyat sürmüşdür. Qadın haqları deyildiyində çağdaş dünyada olduğu kimi qadını düşüncə, mənəviyat planında da tarixin içinə sövq etmək nəzərdə tutulur.

11.03.07