مانقورت
چينگيز آيتماتوو
( «گون وار عصره برابر» رومانيندان پارچا )

آنا-بئييت قبيريستانليغی‌نين اؤز تاريخي واردي. اوول-باشدان روايت اونونلا باشلانيردي کي, بو يئرلري ظبط ائله‌ين يوآن يوآنلار اسير توتدوقلاري دوشمن عسگرلري ايله چوخ آمانسيز رفتار ائله‌ييرميشلر. ايمکانلاري اولاندا اسيري قونشو اؤلکلره قول ساتارميشلار, بو دا اسير اوچون خوشبختليک حساب اولونورموش, چونکي اوميد يئري قاليردي, کيم بيلير, بلکه ائله بير ايمکاني اولدو کي, قاچيب وطنه قاييتدي… يوآن يوآنلارين اؤزلري اوچون قول ساخلاديقلاري اسيرلري ايسه دهشتلي طالع گؤزله‌ييردي. اونلار اؤز قوربانلارينين باشينا زيف کئچيريب دؤزولمز ايشگنجه وئره‌رک اونون يادداشيني تامام يوخ ائله‌ييرميشلر. بو ايشي عادتن, داوادا اسير آلينميش جاوان دؤيوشچولرين باشينا گتيريرميشلر. اوولجه اونلارين باشيني قيرخيرميشلار, توکلري بير-بير ديبينه‌جن تميزله‌ييرميشلر. باشي قيرخيب قورتاراناجان يوآن يوآنلارين تجروبه‌لي قصابلاري لاپ ياخيندا قارت بير دوه کسرميش. دوه‌نين دريسيني سوياندا, اوولجه اونون ان آغير و مؤحکم اولان بويون دريسيندن باشلايارميشلار. او دقيقه ده حيصه‌لره بؤلوب, بوغلانا-بوغلانا باشي قيرخيلميش اسيرلرين باشينا کئچيررميشلر, درينين چکيلمگی ايله ساققيز زيفي کيمي ياپيشماغي بير اولورموش–بير نؤوع اينديکي اوزگوچولوک پاپاقلاري کيمي. باشينا بئله ايش گتيريلن آدام يا آغير ايشگنجه‌لره دؤزمه‌ييب اؤلور, يا دا عؤمور-بيللاه يادداشيني ايتيريب مانقورت اولورموش–يعني کئچميشيني خاطيرلايا بيلمه‌ين قولا چئوريليرميش. بير دوه‌نين بويون دريسي بئش-آلتي زيفه بس ائله‌ييرميش. زيف ساليناندان سونرا محکومون بوينونا تاختا کونده کئچيريرميشلر کي, باشيني يئره چاتديرا بيلمه‌سين. اونلارين توک اؤرپديجي ناله‌لري بوش يئره ناراحاتچيليق وئرمه‌سين دئيه يازيقلاري بو وضعييتده اوزاق يئره آپاريب, ال-آياقلاري باغلي, آج-سوسوز آتارميشلار قيزمار گونون آلتينا. ايشگنجه بير نئچه گون سورورموش. موعين يئرلرده ده گوجلو گؤزتچي دسته‌لري قويارميشلار کي, هله ساغکن قوهوملاريندان, اقربالاريندان گليب اونلاري خيلاص ائتمک فيکرينه دوشسه‌لر, قويماسينلار. آنجاق بئله حاللار چوخ نادير اولورموش, چونکي آچيق دوزنليکده هر جور حرکت اوزاقدان گؤرونور. سونرالار بير نفرين مانقورت اولونماغي خبري گليب قبيله‌يه چاتاندا, اونون ان ياخين قوهوملاري بئله اونو خيلاص ائله‌مک, يا ساتين آليب قورتارماق ايسته‌ميرميشلر, چونکي بو, آدامين اؤزونو يوخ, موقوواسيني قايتارماق دئمک ايدي. روايتده نايمان-آنا کيمي تانينان بيرجه نايمان قاديني اؤز اوغلونون بو بدبختليگي ايله باريشا بيلمه‌ييب. «ساري-اؤزه‌ک» افسانه‌سينده ده ائله بو بارده دانيشيرلار. قبيريستانليغين آدي دا بونونلا علاقه‌داردير: «آنا-بئييت», يعني آنا مسکني .

ساري-اؤزه‌گين قيزمار گونشی‌نين دؤيدويو چؤلده آغير ايشگنجه‌چکنلرين چوخو دؤزمه‌ييب اؤلورموش. بئش-آلتي مانقورتدان بيري, يا ايکيسي ساغ قاليرميش. اونلارين اؤلومونه باعيث آجليق, يا سوسوزلوق اولمورموش , اونلارين آخيرينا چيخان گون آلتيندا قورويوب مانقورتون باشيندا گئت-گئده آمانسيزجاسينا سيخيلان خام دوه دريسی‌نين وئرديگي دؤزولمز عزابلاردي. قيزمار گونشين شوعالاري آلتيندا دورمادان سيخيلان زيف قولون قيرخيق باشيني دمير منگنه کيمي سيخيردي. عزابا معروض قالان بو يازيقلارين ايکينجي گون توکلري اوزانماغا باشلاييردي. آسيياليلارين دوز و جود توکو بعضن دوه‌نين خام دريسينه بيتير, چوخ واختاسا يول تاپا بيلمير, قاييديب تزه‌دن مانقورتون دريسينه گيره‌رک اونون عزابيني داها دا آرتيريردي. بو سونونجو ايشگنجه واختي مظلوملارين شوعورو لاپ پوزولورموش. يوآن يوآنلار يالنيز بئشينجي گون گليب اونلاري يوخلاييرميشلار کي, گؤرسونلر کيم اؤلوب, کيم قاليب. اسيرلردن بيريني تاپاندا بئله حساب ائله‌ييرميشلر کي, مقصدلرينه چاتيبلار. اونا سو وئرير, قاندال- کونده‌سيني آچير, بير آز سونرا دا قوللوق ائله‌ييب گوجه گتيرير, آياغا قالديريرديلار. او, يادداشيني ايتيريب دپلاينؤنوب اولوردو قول مانقورت, بونا گؤره ده عادي ساغلام قوللارا نيسبتن بيره-اون آرتيق قييمتلنديريلردي. حتتا بئله بير قايدا وارميش: اؤز آرالاريندا ووروشما-زاد دوشنده مانقورت اؤلدورولرسه اؤز همقبيله‌لرينه نيسبتن اوچ آرتيق اؤده‌نيش وئريلمه‌لی‌ايميش.

مانقورت کيم اولدوغونو, هانسي نسيلدن-قبيله‌دن اولدوغونو, آديني, اوشاقليغيني, آتاسيني, آناسيني خاطيرلاييب يادينا سالا بيلميرميش– غرض کي, مانقورت اؤزونو اينسان کيمي درک ائده بيلميرميش. او, ديلسيز-آغيزسيز حئيوان کيمي بير شئي اولدوغو اوچون تاماميله موطيع و تهلوکه‌سيز ايدي. مانقورت هئچ واخت قاچماق فيکرينه دوشمزميش. بونا گؤره ده اونو گودمک, کئشيکچي ساخلاماق, گيزلي نيييتلريندن شوبهه‌لنمک لازيم گلميردي. مانقورت صاديق ايت کيمي بيرجه اؤز صاحيبيني خاطيرلاييردي, باشقا آداملارا باش قاتيب قاريشمازدي. بيرجه فيکري–قايغيسي وارديسا او دا قارنيني دويدورماقدي. باشقا دردي-چورو يوخ ايدي. اوزينده تاپيشيريلان ايشي کور-کوران, جان-ديلدن, عينادلا يئرينه يئتيرردي. مانقورتلارا, عادتن, ان چيرکين و آغير ايشلري گؤردوررديلر, يا دا کي, کوت دؤزوم طلب ائله‌ين جانسيخيجي ايشلر بويورارديلار. اوزاقلاردا اوتلايان دوه‌لره پاسيبانليق ائله‌ين مانقورتدان باشقا هئچ کس ساري-اؤزه‌ک چؤللرينين تنهاليغينا, کيمسه‌سيزليگينه دؤزه بيلمزدي. بئله بير الچاتماز يئرده بيرجه مانقورت نئچه-نئچه خيتمتچيني عوض ائله‌ييردي. يئمگيني واختلي-واختيندا وئر, ياي-قيش قاليب ايپلاين ايشيني گؤرسون, اؤزو ده نه تکليکدن, نه تنهاليقدان شيکايت ائله‌سين. صاحيبی‌نين امري مانقورت اوچون هر شئيدن آرتيقدي. يئمکدن, بير ده چؤلده سويوقدان دونماماق اوچون کؤر-کؤهنه نيمداش پالتاردان باشقا بير شئي ايسته‌ميردي.

بو احوالات او دؤورلره عاييددير کي, يوآن يوآنلار کؤچري آسييانين جنوب جيوارلاريندان سيخيشديريليب چيخاريلديقلاري اوچون شيمالا يئريش ائله‌مه‌ميش, اوزون موددت ساري-اؤزه‌ک چؤللريني ظبط ائله‌ييب, اراضيلريني گئنيشلنديرمک, قول اله کئچيرمک اوچون قووغالار آپاريرديلار. بو اوزوجو قووغالارين آرا وئرديگي ساکيت گونلرين بيرينده نايمان توپراقلارينا کاروانلارلا مال گتيرن سؤوداگرلر چاي مجليسينده صؤحبت واختي دانيشيرلار کي, ساري-اؤزه‌ک دوزلريندن کئچنده قويولارين باشيندا يوآن يوآنلار طرفيندن ائله بير جيددي موقاويمته راست گلمه‌ييبلر, چؤللوکده بؤيوک بير دوه سوروسونو گودن جاوان بير پاسيبان گؤروبلر. سؤوداگرلر اونونلا دانيشماق ايسته‌ينده گؤروبلر کي, اوغلان مانقورتدير.

باخان دئيير کي, ساپساغلام آدامدير, هئچ کسين آغلينا گلمز کي, اونون باشينا بئله ايش گتيريليب. يقين او دا واختيندا سؤز دئييب, سؤز آنلايان اوغلانميش, اؤزو ده لاپ جاوان-جاهيل, بيغ يئري تزه ترله‌ييب, سير-صيفتي, گؤرکمي ده پيس دئييل, دي گل کي, دانيشديراندا ائله بيل دونن دونيايا گليب, يازيق اوشاق نه آتاسی‌نين آديني بيلير, نه آناسی‌نين, يوآن يوآنلارين اونون باشينا گتيرديکلري موصيبتي ده خاطيرلايا بيلمير, هارداندير, کيملردندير, اونو دا بيلمير. نه سوروشورسان دينمير, بيرجه ” هه ” بيلير, بير ده ” يوخ”, بير ده قولاقلاريناجان کئچيرديگي پاپاغيندان برک-برک توتوب دايانير. دوه‌نين دريسي بعضن اؤمورلوک بيتيشيب قالير مانقورتون باشيندا. بئله مانقورت اوچون اوندان بؤيوک جزا يوخدور کي, دئيه‌سن, گل, باشيني بوغا وئريب دريني قوپارداق. دلي آيغير کيمي چيرپيناجاق, بير آدامي دا باشينا ياخين بوراخماياجاق. بئله مانقوريت هئچ واخت پاپاغيني چيخارتمير, ائله پاپاغدا دا ياتير.

بو صؤحبت گئدن واخت بير آرواد سؤوداگرلره چاي سوزورموش. دئمه او آرواد نايمان-آنا ايميش… او گئجه نايمان-آنا سحره‌جن چيمير وورمور, باشا دوشور کي, او مانقورت پاسيباني ساري-اؤزه‌ک چؤللرينده آختاريب تاپمايينجا, اونون اؤز اوغلو اولماديغيني بيلمه‌يينجه راحاتليق تاپماياجاق. چوخدان بري اوريينده گيزله‌ييب ساخلاديغي اوزوجو, قورخولو بير شوبهه آنا قلبينده يئنيدن باش قالديرميشدي – اوغلو دؤيوش مئيدانيندا هلاک اولوب, يا يوخ؟

اونون اوغلو ساري-اؤزه‌ک تورپاقلاريندا يوآن يوآنلارلا دؤيوشده هلاک اولموشدو. اري ده بير ايل اوول اؤلدورولموشدو. نايمانلار آراسيندا آد چيخارميش, ساييلان کيشيلردن بيرييميش. اوغلو دؤيوشه گئتميشدي کي, آتاسی‌نين قيصاصيني آلسين. دؤيوشده دوشمنله اوز-وزه گليب سينه‌لشنده گؤروبلر کي, اونون اوغلو ييخيليب آتين بوينونا, دؤيوشون هاي-هشيريندن هورکن قيزغين آت گؤتورولوب, اوغلان دوروش گتيره بيلمه‌ييب ييخيليب, بير آياغي ايليشيب اوزنگييه آتين بؤيروندن آسيلي قاليب. آت اوغلانين جانسيز جسديني سورويه-سورويه اوز توتوب چؤله … ترسليکدن آت دوشمن طرفه قاچيب.

نايمانلار بير نئچه گون دالبادال چؤلو گزيب آختارديلار کي, اوغلانين اؤلوسونو تاپسينلار, بير شئي چيخمادي. نه مئييديني تاپديلار, نه آتيني, نه ده سيلاحيني-ياراغيني, نه ايز واردي, نه علامت… اونون هلاک اولدوغونا هئچ کيمده شک-شوبهه يوخ ايدي, چونکي يارالي اولسايدي بئله بو نئچه گون عرضينده يا قان ايتکيسيندن, يا دا سوسوزلوقدان اؤلردي.

او گوندن نايمان-آنا اوچون بو بومبوش دونيادا بومبوش گونلر باشلادي. او باشا دوشوردو کي, داوادا هلاک اولانلار اولور, اينتهاسي اوغلونون مئييدينين دؤيوش مئيدانيندا آتيليب قالماغي, باسديريلماماغي اونا راحاتليق وئرميردي.

بو قارا فيکيرلري اؤزوندن ردد ائله‌مک اوچون اوغلونون اؤلدويونه گرک اؤز گؤزلري ايله اينانايدي. اونا هر شئيدن چوخ شوبهه گتيرن اوغلونون آتی‌نين يئرلي-ديبلي يوخا چيخماغي ايدي, آت اؤلمه‌ميشدي, آت هورکوب قاچميشدي. بوتون ايلخي آتلاري کيمي, او دا گئج-تئز اوزنگييه ايليشميش اؤلونو سورويه-سورويه اؤز ايلخيسينا قاييتمالي ايدي. اوندا نه قدر دهشتلي اولسا دا آتين سورويه-سورويه گتيرديگی بو اؤلونون اوسته آغلايار, اولام-ولام اولايار, اوز-گؤزونو جيراردي. عوضينده اورييندکي بوتون شوبهه‌لري بيردفعه‌ليک چيخارديب آتاردي, اؤلومونه ده سويوق درراکه‌ ايله حاضيرلاشاردي. آنجاق نه فايدا کي, نه اوغلونون مئييدي تاپيلدي, نه ده آت قاييتدي. قبيله جاماعاتي بو حاديثه‌ني ياواش-ياواش اونودماغا باشلاييردي, چونکي زامان کئچديجه هر شئي سيلينيب, اونودولوب گئدر… بيرجه آنا تسکينليک تاپيب اونودا بيلميردي. فيکيرلري ائله عئيني چئورده جريان ائله‌ييردي. آتين باشينا نه گلدی, يهر-اسباب نه اولدو, يار-ياراغي هارا ايتدي؟ هئچ اولماسا بو علامتلره گؤره اوغلونون طالعيني بلکه اؤيرنه بيله‌يدي! آخي اولا بيلر کي, چاپيب الدن دوشندن سونرا يوآن يوآنلار اونو ساري-اؤزه‌گين بير يئرينده توتوب اپلاينله کئچيره بيليبلر. يهر-يوينلي علاوه بير آت دا پيس غنيمت دئييل. بس اوندا يوآن يوآنلار اونون اوزنگييه ايليشيب سورونه-سورونه قالان اوغلونون مئييديني گؤره‌سن نئيله‌ييبلر؟
باسديربلار, يوخسا قويوبلار ائله چؤلون دوزونده حئيوانلارا يئم اولسون؟ بيردن بلکه ديرييميش او, بلکه آللاهين ايشيدير, اونا اؤلوم وئرمه‌ييب؟ گؤره‌سن اونو اؤلدوروب عزابلارينا سون وئريبلر, يا چؤلون دوزه‌نينده آتيبلار کي, اوردا جاني چيخسين, بلکه؟

شوبه‌لرين سونو يوخ ايدي. او گلمه سؤوداگرلرين هئچ بيرينين آغلينا گلمزدي کي, او جاوان مانقورت حاققيندا دئديکلري سؤزلر نايمان-آنانين قوورولان اوريينه تزه بير قيغيلجيم سالاجاق. آنا باشا دوشدو کي, تا او مانقورتو تاپمايانجا, اونون اؤز اوغلو اولوب-اولماديغيني بيلمه‌يينجه ساکيتليک تاپماياجاق.

صوبح آچيلاندا نايمان-آنا يورددان يولا حاضير چيخدي. کانداري آدلاييب قاپييا سؤيکندي, فيکره گئتدي, آوولو ترک ائتمه‌ميش اطرافي ديققتله سوزدو. آنانين گؤزلري دولدو, درين بير آه چکدي. هئچ آغلينا گلرديمي کي, بئله-بئله گونلر گؤره‌جک! سونرا اؤزونو اله آلدي, دوعانين بيرينجي سؤزلريني پيچيلدادي: ” لا ايلاهه ايلا للاه ” (آللاهدان باشقا آللاه يوخدور) و قطعي آدديملارلا دوه‌يه ياخينلاشدي, ديزلريني قاتلاييب هيخلادي. نايمان-آنا الينده‌کي هئيبه‌لري تله‌سيک آليخدان آشيريب دوه‌يه ميندي, سسله‌ييب اونو ديکله‌دي. آغمايا ايندي باشا دوشدو کي, قارشيدا سفر وار.

بير نئچه گون ايدي کي, آغمايا يئکنسق اينلمه کيمي بير سسله, آياقلاريني آستا بير خيشيلتييلا يئره توخوندوراراق اوجسوز-بوجاقسيز ساري-اؤزه‌گين چؤکک‌دوزنييله يورتوردو, يييه‌سي اونا آمان وئرمير, کيمسه‌سيز قيزمار چؤللوکله هايلاييب قوووردو. يالنيز گئجه‌لري دينجليرديلر. سحر آچيلان کيمي يئنه سؤوداگرلرين نيشان وئرديگی يئرده بؤيوک دوه سوروسونو, مانقورت پاسيباني آختاريرديلار.

سؤز يوخ, ساري-اؤزه‌کده آختاريب آدام تاپماق آسان ايش دئييل, بئله يئرده آدام قوم زره‌سي کيمي بير شئيدير, يوخ, اگر او, دوزه ياييليب اوتلايان بؤيوک بير دوه سوروسونون يانينداديرسا, گئج-تئز قيراقدا اوتلايان دوه‌لردن بيريني گؤره‌جکسن, سونرا دا او بيري دوه‌لري, آخيردا دا گليب چيخاجاقسان پاسيبانين ايزينه. نايمان-آنانين اوميدي بونا ايدي.

هله‌ليک هئچ ياندا بئله بير شئي گؤره بيلمه‌ميشدي. آرتيق شوبه‌لنمگه باشلاميشدي کي, بلکه دوه‌لرين اوتلاق يئريني دييشيبلر, بلکه يوآن يوآنلار او دوه‌لري ساتيلماق اوچون خيوه, بوخارا بازارلارينا گؤندريبلر. بئله اولسا, او پاسيبان ائله اوزاق يئرلردن گؤررسن بير ده بورالارا قاييدارمي؟

بئله حيسلر ايچينده قاباغينا چيخان آلچاق تپه‌لري آشيب دوزه چيخاندا بيردن قارشيسيندا گئنيش بير دره‌يه ياييليب اوتلايان بؤيوک بير دوه سوروسو گؤردو. شاباليدي دوه‌لر آلچاق کوللوق و تيکانليغين آراسيندا گزير, کول و تيکانلارين اوجونو گميريرديلر. نايمان-آنا اوولجه سئوينجيندن نه ائده‌جگيني بيلمه‌دي. آغماياني هايلادي, سونرا قورخدو, مانقورت اولموش اوغلونو گؤرجگيندن قورخدو.

بودور, سورو اوتلايير, بس پاسيبان هاني؟ بورالاردا اولماليدير. و دره‌نين او باشيندا آدام گؤردو. اوزاقدان کيم اولدوغو بيلينميردي. الی‌چوماقلي پاسيبان يوکلو مينيک دوه‌سی‌نين نوختاسيندان توتوب گؤزونه‌جن باسديغي پاپاغين آلتيندان اونا باخيردي.

ياخينلاشيب اوغلونو تانييان نايمان-آنا اؤزونو دوه‌نين بئليندن يئره نئجه آتديغيني بيلمه‌دي.

–اوغلوم, اوغول بالا! سني آختارماقدان الدن دوشموشم! من سنين آنانام!

و بيردن هر شئيي باشا دوشوب آجي بير دهشتله سه‌يریين دوداقلاريني گميره‌رک يئري تپيکلمگه باشلادي, نه قدر چاليشدي اؤزونو اله آلسين, اؤزويله باجارا بيلمه‌دي. اؤزونو آياقدا ساخلاماق اوچون لاقئيد دايانيب-باخان اوغلونون چيگنيندن برک-برک ياپيشيب هؤنکورتويله آغلادي, چوخدان بري باشی‌نين اوستونو کسديرميش درد ايندي سئل کيمي اونو آلتينا آليب باسديريردي.

دي گل کي, اونون گليشي اوغلونا هئچ بير تاثير گؤسترمه‌دي, هئچ آغزيني آچيب سوروشمادي کي, آي آرواد کيمسن, نييه آغلاييرسان؟ بير آن سونرا پاسيبان اونون اليني چيگنيندن گؤتوروب, اؤزونون يوکلو مينيک دوه‌سيني چکه-چکه سورونون او باشينا گئتدي کي, گؤرسون اويناقلاماغا باشلايان جاوان دوه‌لر سورودن اوزاقلاشمايايبلار کي…

نايمان-آنا ترپنمه‌ييب يئرينده قالدي, چؤمبه‌ليب اوزونو اللري ايله اؤرته‌رک خيسين-خيسين آغلادي, باشيني قالديرمادان بير موددت بو وضعيتده قالدي. سونرا اؤزونو توپلاييب اوغلونون يانينا گئتدي, چاليشدي کي, اؤزونو ساکيت ساخلاسين. مانقورت اوغول هئچ بير شئي اولماميش کيمي معناسيز و لاقئيد نظرلرله اونا باخدي, اوزگون صيفتينده نه ايسه تبسومه بنزر بير شئي ايشاردي. آنجاق گؤزلري يئنه اوولکي کيمي تامام اعتيناسيزدي.

–اوتور دانيشاق,–دئيه نايمان-آنا دريندن بير آه چکدي.

اونلار يئره چؤکدولر.

نايمان-آنا سوروشدو:

–مني تانيرسان؟

مانقورت باشييلا ” يوخ” دئدي:

–بس آدين ندير؟

–مانقورت.

–سني ايندي بئله چاغيريرلار, اوولکي آدين ياديندادير؟ بير اصل آديني يادينا سال گؤروم…

مانقورت دانيشميردي. آناسي گؤروردو کي, او, آديني يادينا سالماغا چاليشير, قاشلارينين آراسيندا ايري تر ايچينده‌دير. آمما گؤرونور اوغلان قالين بير ديوارا راست گلميشدير, ديواري کئچه بيلميردي.

–بس آتانين آدي ندير؟ بس اؤزون کيمسن, کيملردنسن؟ هئچ اولماسا دوغولدوغون يئريسه ده بيلميرسنمي؟

يوخ, او هئچ نه بيلمير, هئچ نه خاطيرلاميردي.

– ايلاهي, گؤر سني نه گونه ساليبلار!–دئيه آنا پيچيلدادي, يئنه ده اؤزوندن آسيلي اولماياراق درددن بوغولا-بوغولا آغلاماغا باشلادي. آنانين بو دردي-کدري مانقورتا قطعي تاثير ائله‌ميردي.

–تورپاغي آلماق اولار, مال-دؤولتي آلماق اولار, لاپ آدامين حياتيني دا آلماق اولار,–دئيه آنا سؤيلندي,–آنجاق آدامين حافيظه‌سينه کيم قصد ائده بيلر, بونون کيم فيکيرلشيب تاپيب؟

آنا اونون کيم اولدوغونو سوروشماقلا يوخ, تلقينله باشا سالماق قرارينا گلدي.

سنين آدين يول‌آماندير. ائشيديرسنمي؟ سن يول‌آمانسان. آتانين دا آدي دونئنبايدي. آتان يانيندا دئييل؟ آخي او, سنه هله اوشاقليقدان اوخ آتماغي اؤيردردي. من ده سنين آنانام, سن ده منيم اوغلوم. سن نايمانلار قبيله‌سيندنسن, باشا دوشدون؟ سن نايمانسان…

آنانين دئديکلرينه او, تام لاقئيدليکله قولاق آسيردي, ائله بيل بو سؤزلرين اونا دخلي يوخدو. يقين اوتلوقدا جيريلدايان چکيرتکييه ده بئلجه قولاق آساردي.

و اوندا نايمان-آنا مانقورت اوغلوندان سوروشدو:

–بس سن بورا گلمه‌ميشدن نه‌لر واردي؟

–هئچ نه,–دئيه مانقورت جاواب وئردي.

–گئجه‌يدي, يا گوندوز؟

–هئچ نه,–مانقورت عئيني سؤزلري تکرار ائتدي.

–کيمنن دانيشماق ايسته‌يردين؟

–آينان. آنجاق بيز بير-بيريميزي ائشيتميريک. اوردا کيمسه اوتوروب.

–سن داها نه ايسته‌يردين؟

–ايسته‌يرديم کي, منيم ده هؤرويوم اولسون آغامينکي کيمي.

–قوي گؤروم اونلار سنين باشينا نه ايش گتيريبلر؟–دئيه نايمان-آنا اليني اونون باشينا اوزاتدي.
مانقورت کنارا سيچراييب چکيلدي, الييله پاپاغيندان ياپيشيب داها آناسي طرفه باخمادي. آرواد باشا دوشدو کي, باشيني هئچ واخت اونون يادينا سالماق اولماز.

بو واخت اوزاقدان دوه‌يه مينميش بير آدام گؤروندو. او ياخينلاشيردي. نايمان-آنا سوروشدو:

–بو کيمدير؟

–منيمچون يئمک گتيرير.

نايمان-آنا تشويشه دوشدو. بو ژوانژوان اونو گؤرمه‌ميش تئز چکيليب گيزلنمه‌لييدي. او تئز دوه‌سيني هيخلاييب مينه-مينه اوغلونا خبردارليق ائله‌دي:

–اونا هئچ نه دئمه. من تئزليکده قاييداجاغام.

اوغلو جاواب وئرمه‌دي. اونون هئچ عئينينه ده دئييلدي.

نايمان-آنا باشا دوشدو کي, دوه اوستده سورو ايچيندن کئچمکده سهو ائله‌ييب. آمما داها گئجدي, البته, ژوانژوان آغ دوه اوستده اوتوران آدامي گؤره بيلردي. گرک اوتلايان دوه‌لرين آراسييلا گيزلن-گيزلنه پييادا کئچه‌يدي.

نايمان–آنا اوتلاق يئريندن خئيلي اوزاقلاشاندان سونرا قيراقلاريني يووشان باسميش درين بير دره‌يه گيردي. بورادا دوه‌ني دره‌نين ديبينده چؤکوزدوروب يئره دوشدو, داها آغماياني قالخماغا قويمادي. گيزله‌نيب باخماغا باشلادي. ژوانژوان اونو گؤرموشدو. بير آزدان او, دوه‌سيني يورتما سور-سوره گليب چاتدي. نيزه و اوخلا سيلاحلانميشدي. طهريندن بيلينيردي کي, ژوانژوان معطل قاليب, اطرافينا بويلانا-بويلانا قالميشدي-اوزاقدان گؤردويو آغ دويه مينميش آدام هارا يوخا چيخدي؟ کسديره بيلميردي کي, دوه‌ني هارا سورسون؟ اوولجه بير طرفه سوردو, سونرا باشقا سمته دؤندو. آخيرينجي دفعه لاپ دره‌نين يانيندان کئچدي. ياخشي کي, نايمان-آنانين آغلينا گليب دوه‌نين آغزيني يايليقلا چکيب باغلاميشدي. نه دئسن اولا بيلردي–بير ده گؤردون دوه بوردان سس وئردي. نايمان-آنا يووشانليغين داليندا گيزلنيب ژوانژواني لاپ ياخشي گؤره بيلميشدي. او, قيللي بير دونين اوستده اوتوروب اطرافينا گؤز گزديردي, شيشکين صيفتي چوخ گرگيندي, باشينداکي قارا پاپاغی‌نين اوجلاري قاييق بورنو کيمي يوخاري قاتلانميشدي, بوينونون آرديندان بير جوت قارا, قورو هؤروک ساللانيردي. ژوانژوان اوزنگيپلاينده ديکه‌ليب نيزه‌سي حاضير وضعيتده اطرافا بويلانيردي, گؤزلري ده يامان پاريلداييردي. بو, ساري-اؤزه‌گي توتوب خالقين خئيلی حيصه‌سيني قول ائله‌ين, اونونعايله‌سينه بو قدر بدبختليک گتيرن دوشمنلردن بيرييدي. آنجاق آرواد خايلاغي بوش ال ايله بو آمانسيز ژوانژوان دؤيوشچوسونه نئيله‌يه بيلردي؟

ژوانژوان بير آز دا او يان-بو يانا سئير ائدندن سونرا گئرييه, سورويه طرف قاييتدي.

آخشام دوشوردو. گون باتسا دا هله گؤيون شفقي چکيلمه‌ميشدي. سونرا هاوا بيردن قارالدي. اطرافي قارانليق بير گئجه بورودو.

نايمان-آنا او گئجه‌ني درده‌جر اوغلونون اولدوغو ياخين يئرلرده‌کي چؤللوکده کئچيردي.

اوغلونون يانينا قاييتماغا اوره‌ک ائله‌ميردي, قورخوردو باياقکي ژوانژوان گئجه‌ني سورونون يانيندا قالا.

و او گئجه قطعي قرارا گلدي کي, اوغلونو خيلاص ائله‌سين, چاليشيب اؤزويله آپارسين.
مانقورت اولسون قوي, هئچ نه باشا دوشمه‌سين, تکي اؤز آداملاري آراسيندا قالسين. آنا اورگي بئله دئييردي. باشقالارينين دؤزوب باريشديغي وضعيته او دؤزه بيلميردي. او, روا بيلميردي کي, قاني قانيندان اولان دوغما اوغلو قول قالسين. کيم بيلير, بلکه ده دوغما يئرلري گؤرندن سونرا آغلي اؤز يئرينه گله‌جک , اوشاقليق ايللري يادينا دوشه‌جک…

سحري نايمان-آنا يئنه آغمايايا سووار اولدو. او, يئنه ده ايراقدان-ايراغا هرلنه-هرلنه گئجه عرضينده خئيلي آرالانميش سورويه ياخينلاشماغا باشلادي. سورونو گؤرندن سونرا دا خئيلي فيکير وئريب باخدي کي, گؤرسون يوآن يوآنلاردان اوردا وار , يا يوخ. هئچ کسين اولماديغيني يقين ائله‌يندن سونرا اوغلونو سسلدي:

–يول‌آمان! يول‌آمان! سالام!

اوغلو دؤنوب باخاندا آنا سئوينجيندن ايچيني چکدي, آنجاق ائله او دقيقه ده باشا دوشدو کي, اوغلو ائله-بئله سسه دؤنوب.

نايمان-آنا يئنه ده چاليشدي کي, اوغلونون يادداشيني ديريلتسين…

–آديني يادينا سال, تاپ گؤر آدين نه‌دير؟ –دئيه يالواريب اونو قانديرماق ايستيه‌يردي. بيلميرسن مگر آتان دونئنبايدير؟ سنين آدين مانقورت دئييل, يول‌آماندي! … آديني اونونچون بئله قويموشوق کي, سن نايمانلارين بؤيوک کؤچو واختي يولدا دوغولموسان. سن آنادان اولاندا بيز اوچ گون کؤچو ساخلاييب دايانديق. اوچ گون توي-بايرام ائله‌ديک.

آنانين بو دئديکلرينه مانقورت اوغلانا تاثير گؤسترمه‌ديگینه باخماياراق, دانيشيغينا آرا وئرمير, بوش دا اولسا, يئنه اوميد ائله‌ييردي کي, بلکه بو قارالميش شوعوردا بير قيغيلجيم ايشار. نه فايدا کي, آرواد قيفيللي بير قاپيني دؤيجله‌ييردي. آنا يئنه ده اؤز دئديگیني دئييردي:

آديني يادينا سال! آتانين آدي دونئنبايدي!

سونرا او گؤتوردويو احتيياتدان اونو يئديريب ايچيرتدي, اوغلونو دويوزدوراندان سونرا اونا لايلا دئمگه باشلادي.

لايلا اونون چوخ خوشونا گلدي. آروادين لايلاسي اونون اوريينه ياييليردي. خوشلوقلا قولاق آسيردي, اونون گوندن قاراليب جودلانميش, دونوق صيفتينده نه ايسه جانلي, ايليق بير حالت عمله گلميشدي. بونو گؤرن آنا اونو اينانديرماغا چاليشدي کي, بو يئرلري ترک ائله‌ييب, اونا قوشولسون, اؤز يئرلرينه قاييتسين, يوآن يوآنلاردان بيردفعه‌ليک جانيني قورتارسين. مانقورت آغلينا وورا بيلميردي کي, نئجه دوروب گئتسين, بس سورو نه اولسون؟

يوخ, آغاسي دئييب کي, سورونو گؤزدن قويماسين…

و يئنه ده نايمان-آنا پوزولموش يادداشين او باغلي قاپيسيني تکرار-تکرار دؤيجله‌مگه باشلادي, دئديگیني دئدي:

–يادينا سال کيمسن؟ آدين ندير؟ سنين آتان دونئنبايدير!

آنانين باشي ائله قاريشميشدي کي, آخشامين نئجه دوشدويونو حيس ائله‌مه‌ميشدي, او واخت آييليب گؤردو کي, ژوانژوان دوه اوستونده سورونون او باشينا ياخينلاشير. بو دفعه او, داها ياخيندايدي, دوه‌سيني ده گئتديکجه داها برک قوووردو. نايمان-آنا فورصتي ايتيرمه‌ييب تئز آغمايايا ميندي و اوزاقلاشدي. آنجاق او بيري طرفدن ده بير ژوانژوان چيخيب اونون يولونو کسمک ايسته‌دي. ايشي بئله گؤرن نايمان-آنا دوه‌سيني قوپاراقلاييب اونلارين آراسيندان کئچدي. آياقدان يونگول آغمايا اونو واختيندا آرادان چيخارتدي, يوآن يوآنلار دالدا قاليب چيغيرا-باغيرا, نيزه‌لريني اويناداراق اونو قووماغا باشلاديلار. آغمايايا چاتماقمي اولاردي؟ آغمايا ساري-اؤزه‌کده يئل کيمي قانادلانيب نايمان-آناني بو اؤلوم-ديريم قووهاقوووندان اوزاقلاشديريردي.

اينتهاسي, اونون خبري اولمادي کي, اللري بوشا چيخان يوآن يوآنلار اورکلريني سويوتماق اوچون يازيق مانقورتو او کي وار دؤيدولر. آنجاق اوندان نه گؤزله‌مک اولاردي, ائله دئييب دورودو:

–دئييردي منيم آنامدي.

–آنان-زادين دئييل! سنين آنان يوخدور! هئچ بيليرسن نييه گليب؟ بيليرسن؟ ايسته‌يير کي, پاپاغيني چيخارديب باشيني بوغا وئرسين!–اونلار يازيق مانقورتون جانينا قورخو سالماغا چاليشيرديلار.

مانقورت بو سؤزلري ائشيدنده قارالميش صيفتي بومبوز اولدو. او, بوينونو قيسيب, پاپاغيندان برک-برک ياپيشاراق, تله‌يه دوشموش حئيوان کيمي يان-يؤره‌سينه باخماغا باشلادي. ژوانژوان اونا اوخ-ياي وئريب دئدي:

–قورخما! آل بونو!

–نيشانلا گؤروم! –دئيه ژوانژوان پاپاغيني گؤيه آتدي. اوخ پاپاغي دليب کئچدي.–گؤر ها! دئيه پاپاق صاحيبي تعجوبلندي. الی‌نين يادداشي هله ده قالير!

نايمان-آنا يوواسيندان هورکودولموش قوش کيمي دوزده وورنوخور, اؤزونه يئر تاپا بيلميردي. بيلميردي نئيله‌سين, نه گؤزله‌سين. گؤررسن, يوآن يوآنلار اوغلونو سورويله بير يئرده اونون الي چاتماياجاق اؤز بؤيوک اوردولارينا ياخين يئرلره آپاراجاقلار, يوخسا اونو توتماق اوچون پوسقو قوراجاقلار؟ بئله‌جه فيکير-خيالات ايچينده او, هالاي ووروب گيزلنه-گيزلنه گزيردي, نهايات, پوسوب گؤرنده کي, يوآن يوآنلار سورودن گئتديلر, چوخ سئويندي. نايمان-آنا خئيلي اونلارين دالينجا باخيب گؤرندن سونرا کي, اوزاقلاشيب گؤزدن ايتديلر, قرارا گلدي قاييتسين يئنه اوغلونون يانينا. ايندي اونون قطعي فيکري اوغلونو ائوه آپارماقدي. باشينا نه گليبسه اونون تقصيري دئييل, نئيله‌سين کي, بختي بئله گتيريب–دوشمنلر اونو بو کؤکه ساليبلار, نه اولورسا اولسون آناسي اونو قوللوقدا قويماياجاق. قوي نايمانلار گؤرسونللر کي, يادئللي باسقينچيلار اونلارين ايگيدلرينين آغليني باشدان چيخاريب نئجه رزيل ائله‌ييرلر. قوي غضبلنيب سيلاحا ساريلسينلار. مساله تورپاقدا دئييل, تورپاق هامييا بس ائله‌ير. مساله اوندادير کي, يوآن يوآنلارين بو رزالتي اونلارلا هئچ ياد قونشو اولماغا دا حاقق وئرمير.

نايمان-آنا اوغلونون يانينا بو فيکيرلرله قاييديردي. ائله هئي گؤتور-گوي ائله‌ييردي کي, نئجه اونو اينانديرسين, نئجه باشا سالسين کي, بو گئجه بير-بيرينه قوشولوب قاچماليديرلار.

توران قاريشيردي. گئجه آزمان ساري-اؤزه‌ک چؤللري اوزرينه چؤکوردو. آغمايا اؤز صاحيبه‌سيني يونگول, سربست بير يئريشله بؤيوک دوه سوروسونه طرف آپاريردي. باتان گونشين شوعالاري آناني دوه‌نين دونقارلاري آراسيندا چوخ آشکار ايشيقلانديريردي. نايمان-آنانين رنگي-روحو اؤزونده دئييلدي, چوخ جيددي گؤرکمي واردي. بودور او, سورويه چاتدي, اوتلايان حئيوانلارين آراسيندان کئچدي, اطرافا گؤز گزديردي, آمما اوغلونو گؤره بيلمه‌دي. اونون مينيک دوه‌سي يوکلو حالدا نوختاسيني سورويه-سورويه اوتلاييردي. نايمان-آنا اوغلونو سسله‌ييب چاغيرماغا باشلادي:

–يول‌آمان! هاراداسان؟ منم, آنانام! هاراداسان؟

او, ناراحاتليقلا اطرافا بويلانا-بويلانا قالديغي اوچون اوغلونون دوه داليندا دالدالانيب, ديزيني يئره وئره‌رک اوخلا اونو نيشان آلديغيني گؤرموردو. گونشين شوعاسي اونا مانع اولوردو, فورصت گؤزله‌ييردي کي, اوخو بوراخسين.

–يول‌آمان! اوغلون!

–نايمان-آنا اوغلوندان نيگاران حالدا اونو سسله‌ييردي. بيردن قانريليب باخاندا اونو گؤردو. بيرجه:

–آتما!–دئيه بيلدي, ائله آغماياني مهميزله‌مک ايستيه‌يردي کي, دؤنوب اوغلويلا اوزبه‌اوز گلسين, يئتيرمه‌دي–اوخ ويزيلتييلا اونون سول قولتوغونا سانجيلدي.

بو, اؤلونجول ضربه ايدي. نايمان-آنا دوه‌نين بوينونا سينيب ايليشه-يليشه ييخيلدي. آنجاق آنانين اؤزوندن اوول باشی‌نين يايليغي آچيليب دوشدو, هاوادا بير قوش اولوب چيغيرا-چيغيرا اوچوب گئتدي: يادينا سال کيملردنسن؟ آدين ندير؟ سنين آتان دونئنبايدير! دونئنباي! دونئنباي!

دئييلنه گؤره, او واختدان ساري-اؤزه‌کده دونئنباي قوشو اوچور. دونئنباي قوشو يولچويا راست گلنده اونون ياخينليغيندا اوچا-اوچا سسلنير: يادينا سال کيملردنسن ! کيمين اوغلوسان؟ آدين ندير؟ آدين؟ دونئنباي, دونئنباي!…

ساري-اؤزه‌کده نايمان-آنانين باسديريلديغي يئره او واختدان آنا-بئييت, يعني آنا مسکني قبيريستانليغي دئيرلر.

Çingiz Aytmatov

Manqurt

( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça )

Ana-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki, bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar, bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş, çünki ümid yeri qalırdı, kim bilir, bəlkə elə bir imkanı oldu ki, qaçıb vətənə qayıtdı... Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Bu işi adətən, davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar, tükləri bir-bir dibinəcən təmizləyirmişlər. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. Dəvənin dərisini soyanda, əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. O dəqiqə də hissələrə bölüb, buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər, dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür, ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki, başını yerə çatdıra bilməsin. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb, əl-ayaqları bağlı, ac-susuz atarmışlar qızmar günün altına. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki, hələ sağkən qohumlarından, əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr, qoymasınlar. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş, çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda, onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək, ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər, çünki bu, aplaindamın özünü yox, müqəvvasını qaytarmaq demək idi. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–Ana-Beyit, yə’ni Ana məskəni .

Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. Beş-altı manqurtdan biri, ya ikisi sağ qalırmış. Onların ölümünə bais aclıq, ya susuzluq olmurmuş , onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir, çox vaxtasa yol tapa bilmir, qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki, görsünlər kim ölüb, kim qalıb. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki, məqsədlərinə çatıblar. Ona su verir, qandal- kündəsini açır, bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir, ayağa qaldırırdılar. O, yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt, buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş.

Manqurt kim olduğunu, hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu, adını, uşağlığını, atasını, anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki, manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. O, dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. Buna görə də onu güdmək, keşikçi saxlamaq, gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı, başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. Başqa dərdi-çoru yox idi. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə, can-dildən, inadla yerinə yetirərdi. Manqurtlara, adətən, ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər, ya da ki, küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına, kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. Yeməyini vaxtılı-vaxtında ver, yay-qış qalıb iplainşini görsün, özü də nə təklikdən, nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Sahibinin əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. Yeməkdən, bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi.

Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki, Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş, uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib, ərazilərini genişləndirmək, qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki, Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər, çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki, oğlan manqurtdır.

Baxan deyir ki, sapsağlam adamdır, heç kəsin ağlına gəlməz ki, onun başına belə iş gətirilib. Yəqin o da vaxtında söz deyib, söz anlayan oğlanmış, özü də lap cavan-cahil, bığ yeri təzə tərləyib, sir-sifəti, görkəmi də pis deyil, di gəl ki, danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib, yazıq uşaq nə atasının adını bilir, nə anasının, Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir, hardandır, kimlərdəndir, onu da bilmir. Nə soruşursan dinmir, bircə " hə " bilir, bir də " yox", bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki, deyəsən, gəl, başını buğa verib dərini qopardaq. Dəli ayğır kimi çırpınacaq, bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır, elə papağda da yatır.

Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. Demə o arvad Nayman-Ana imiş... O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur, başa düşür ki, o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca, onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü, qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub, ya yox?

Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. Naymanlar arasında ad çıxarmış, sayılan kişilərdən biriymiş. Oğlu döyüşə getmişdi ki, atasının qisasını alsın. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki, onun oğlu yıxılıb atın boynuna, döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb, oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb, bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə... Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb.

Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki, oğlanın ölüsünü tapsınlar, bir şey çıxmadı. Nə meyidini tapdılar, nə atını, nə də silahını-yarağını, nə iz vardı, nə əlamət... Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi, çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən, ya da susuzluqdan ölərdi.

O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. O başa düşürdü ki, davada həlak olanlar olur, intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı, basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi.

Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerli-dibli yoxa çıxmağı idi, at ölməmişdi, at hürküb qaçmışdı. Bütün ilxı atları kimi, o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar, ulam-ulam ulayar, üz-gözünü cırardı. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı,ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. Ancaq nə fayda ki, nə oğlunun meyidi tapıldı, nə də at qayıtdı. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı, çünki zaman keçdicə hər şey silinib, unudulub gedər... Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. Atın başına nə gəlin, yəhər-əsbab nə oldu, yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki, çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. Yəhər-yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar, yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o, bəlkə allahın işidir, ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər, ya çölün düzənində atıblar ki, orda canı çıxsın, bəlkə?

şübhələrin sonu yox idi. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki, o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. Ana başa düşdü ki, ta o manqurtu tapmayanca, onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq.

Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi, fikrə getdi, aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. Ananın gözləri doldu, dərin bir ah çəkdi. Heç ağlına gələrdimi ki, belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı, duanın birinci sözlərini pıçıldadı: " La ilahə illəllah " (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı, dizlərini qatlayıb hıxladı. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi, səsləyib onu diklədi. Ağmaya indi başa düşdü ki, qarşıda səfər var.

Bir neçə gün idi ki, Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə, ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu, yiyəsi ona aman vermir, kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. Yalnız gecələri dincəlirdilər. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü, manqurt pasibanı axtarırdılar.

Söz yox, Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil, belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir, yox,əgər o, düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa, get-tez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən, sonra da o biri dəvələri, axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. Nayman-Ananın ümidi buna idi.

Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki, bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər, bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə, Buxara bazarlarına göndəriblər. Belə olsa, o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı?

Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir, kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. Ağmayanı hayladı, sonra qorxdu, manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu.

Budur, sürü otlayır, bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. Və dərənin o başında adam gördü. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı.

Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi.

–Oğlum, oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam!

Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı, nə qədər çalışdı özünü ələ alsın, özüylə bacara bilmədi. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı, çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı.

Di gəl ki, onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi, heç ağzını açıb soruşmadı ki, ay arvad kimsən, niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb, özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki, görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki...

Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı, çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı, başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi, çalışdı ki, özünü sakit saxlasın. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı, üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı.

–Otur danışaq,–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi.

Onlar yerə çökdülər.

Nayman-Ana soruşdu:

–Məni tanırsan?

Manqurt başıyla " yox" dedi:

–Bəs adın nədir?

–Manqurt.

–Səni indi belə çağırırlar, əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm...

Manqurt danışmırdı. Anası görürdü ki, o, adını yadına salmağa çalışır, qaşlarının arasında iri tər içindədir. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir, divarı keçə bilmirdi.

–Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən, kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi?

Yox, o heç nə bilmir, heç nə xatırlamırdı.

– Ilahi, gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı, yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğula-boğula ağlamağa başladı. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi.

–Torpağı almaq olar, mal-dövləti almaq olar, lap adamın həyatını da almaq olar,–deyə ana söyləndi,–ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər, bunun kim fikirləşib tapıb?

Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox, təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi.

Sənin adın Jolamandır. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. Atanın da adı Donenbaydı. Atan yanında deyil? Axı o, sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. Mən də sənin ananam, sən də mənim oğlum. Sən naymanlar qəbiləsindənsən, başa düşdün? Sən naymansan...

Ananın dediklərinə o, tam laqeydliklə qulaq asırdı, elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı.

Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu:

–Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı?

–Heç nə,–deyə manqurt cavab verdi.

–Gecəydi, ya gündüz?

–Heç nə,–manqurt eyni sözləri təkrar etdi.

–Kimnən danışmaq istəyərdin?

–Aynan. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. Orda kimsə oturub.

–Sən daha nə istəyərdin?

–Istəyərdim ki, mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi.

–Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı.

Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi, əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. Arvad başa düşdü ki, başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz.

Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. O yaxınlaşırdı. Nayman-Ana soruşdu:

–Bu kimdir?

–Mənimçün yemək gətirir.

Nayman-Ana təşvişə düşdü. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi:

–Ona heç nə demə. Mən tezlikdə qayıdacağam.

Oğlu cavab vermədi. Onun heç eyninə də deyildi.

Nayman-Ana başa düşdü ki, dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. Amma daha gecdi, əlbəttə, juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi.

Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü, daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı. Gizlənib baxmağa başladı. Juanjuan onu görmüşdü. Bir azdan o, dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. Nizə və oxla silahlanmışdı. Təhərindən bilinirdi ki, Juanjuan məəttəl qalıb, ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki, dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu, sonra başqa səmtə döndü. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. Yaxşı ki, Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. O, qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi, şişkin sifəti çox gərgindi, başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı, boynunun ardından bir cüt qara, quru hörük sallanırdı. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı, gözləri də yaman parıldayırdı. Bu, Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən, onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi?

Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə, sürüyə tərəf qayıtdı.

Axşam düşürdü. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. Sonra hava birdən qaraldı. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü.

Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi.

Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi, qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala.

Və o gecə qəti qərara gəldi ki, oğlunu xilas eləsin, çalışıb özüylə aparsın. Manqurt olsun qoy, heç nə başa düşməsin, təki öz adamları arasında qalsın. Ana ürəyi belə deyirdi. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. O, rəva bilmirdi ki, qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. Kim bilir, bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək , uşaqlıq illəri yadına düşəcək...

Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. O, yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki, görsün juanjuanlardan orda var , ya yox. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi:

–Jolaman! Jolaman! Salam!

Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi, ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki, oğlu elə-belə səsə dönüb.

Nayman-Ana yenə də çalışdı ki, oğlunun yaddaşını diriltsin...

–Adını yadına sal, tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil, Jolamandı1 ... Adını onunçun belə qoymuşuq ki, sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. üç gün toy-bayram elədik.

Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq, danışığına ara vermir, boş da olsa, yenə ümid eləyirdi ki, bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. Nə fayda ki, arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Ana yenə də öz dediyini deyirdi:

Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı!

Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi, oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı.

Layla onun çox xoşuna gəldi. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. Xoşluqla qulaq asırdı, onun gündən qaralıb codlanmış, donuq sifətində nə isə canlı, ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki, bu yerləri tərk eləyib, ona qoşulsun, öz yerlərinə qayıtsın, juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki, necə durub getsin, bəs sürü nə olsun?

Yox, ağası deyib ki, sürünü gözdən qoymasın...

Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı, dediyini dedi:

–Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır!

Ananın başı elə qarışmışdı ki, axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı, o vaxt ayılıb gördü ki, juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. Bu dəfə o, daha yaxındaydı, dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı, juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra, nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı.

Intəhası, onun xəbəri olmadı ki, əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. Ancaq ondan nə gözləmək olardı, elə deyib durudu:

–Deyirdi mənim anamdı.

–Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki, papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar.

Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. O, boynunu qısıb, papağından bərk-bərk yapışaraq, tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. Juanjuan ona ox-yay verib dedi:

–Qorxma! Al bunu!

–Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. Ox papağı dəlib keçdi.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. Əlinin yaddaşı hələ də qalır!

Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi düzdə vurnuxur, özünə yer tapa bilmirdi. Bilmirdi neyləsin, nə gözləsin. Görərsən, juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar, yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o, halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi, nəhayat, pusub görəndə ki, juanjuanlar sürüdən getdilər, çox sevindi. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki, uzaqlaşıb gözdən itdilər, qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil, neyləsin ki, bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar, nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. Qoy naymanlar görsünləlr ki, yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. Məsələ torpaqda deyil, torpaq hamıya bəs eləyər. Məsələ ondadır ki, juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir.

Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. Elə hey götür-goy eləyirdi ki, necə onu inandırsın, necə başa salsın ki, bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar.

Toran qarışırdı. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. Ağmaya öz sahibəsini yüngül, sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi, çox ciddi görkəmi vardı. Budur o, sürüyə çatdı, otlayan heyvanların arasından keçdi, ətrafa göz gəzdirdi, amma oğlunu görə bilmədi. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyə-sürüyə otlayırdı. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı:

–Jolaman! Haradasan? Mənəm, ananam! Haradasan?

O, narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb, dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. Günəşin şüası ona mane olurdu, fürsət gözləyirdi ki, oxu buraxsın.

–Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. Bircə:

–Atma!–deyə bildi, elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki, dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin, yetirmədi–ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı.

Bu, ölüncül zərbə idi. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü, havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay!

Deyilənə görə, o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay, Donenbay!...

Sarı-Özəkdə Nayman-Ananın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit, yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər.

1 Jolaman–Jol–yol, aman–salamatlıg