ویژه نامه جنبش دانشجوئی آذربایجان

گله جک بیزیمدیر

بمناسبت دوم اسفند ماه روز جهانی زبان مادری

 

 

 

 

GάNEY AZERBAYCAN ΦYRENCİ HEREKATI

ΦZEL SAYI

ANA DİLİ

GELECEK BİZİMDİR

 

 

 

 

بهمن ماه 1385


 

ایچینده کیلر (فهرست)

 

مسیر مبارزه در راه رسمیت یافتن زبان تورکی برگشت ناپذیر است       4

بیر شعر (اسماعیل جمیلی).............................. 6

آنا دیلینین ناغیلی (آلفونس دوده)................... 9

«حسرت» شعری (رحمتلیک سهند افشاری).................. 13

«بیز اوچ یولداش ایدیق» شعری (رحمتلیک سهند افشاری).. 14

مسالهء زبان مادری (ترجمه امید شکری)................ 16

روز جهاني زبان مادري (پروفسور كبير چاو روزي)....... 22

اعلاميه جهانى حقوق زبانى (ترجمه على دده بيگلو)........ 24

بحران زبان در نظام آموزشی ایران.................... 43

ضرورتهای تدریس زبان مادری (بابك تاجراني)........... 49

تنوع زباني معادل تنوع انسانهاست (اميد شکري)........ 57

ديلده يئنيچيليک (بهزاد بهزادي)....................... 65

ریشه‌های ترک‌ستیزی در ایران (ماشااله رزمی).......... 70

زبانهاي(اقوام و ملل) ايران (ترجمه: فرزاد صمدلی)..... 95

آنا ديلى (کونستانتين ديميتريئويچ اوشينسکى).......... 102

زبان مادري, ملّي, تحميلي (حسين محمدخاني -گونئيلي).... 118

آنا ديليندن اوزاق قالان ملر! (رضا براهنی)......... 123

پيام كوفي عنان، دبير كل سازمان ملل متحد: علوم براي همه ملتها      125

سند مجمع پارلمانى شورای اروپا در باره «مشكل تحصيل به زبان مادرى ٣٠ ميليون آذربايجانى ساكن در ايران»................... 128

حقانيت رسميت تركي در ايران........................ 133

زبان مادری چیست و چرا اهمیت دارد؟ (خانم دکتر صدیقه عدالتی) 140


مسیر مبارزه در راه رسمیت یافتن زبان تورکی برگشت ناپذیر است

فرزندان لسانی در شرایطی که پدرشان در زندان و تحت شکنجه شونیسم فارس قرار دارد درمدرسه از حرف زدن بزبان فارسی امتناع می کنند. رقیه لسانی به زندان تهدید می شود. رقیه می گوید اگر مرا بازداشت کنید فرزندان خردسال ام مسیر مرا ادامه خواهند داد. برادران عوض پور در را مبارزه آزادی زبان مادریشان به جرم نوشتن شعار تورکی از مدرسه اخراج می شوند. محمد رضای 14 ساله بجرم طلب زبان مادری اش شکنجه می شود. رضا عباسی سمبل مقاومت جنبش دانشجوئی آذربایجانی قدمی عقب نشینی نمیکند و حسن دمیرچی در زندان می گوید" مرگ را می پذیریم اما از مسیر مبارزه بر نمی گردیم" و ...

باز رسمیت یافتن زبان تورکی سرلوحه شعارهای فعالین ملی آذربایجان در داخل کشور است. "تورک دیلی رسمی اولسون" شعار مطروحه در هر تجمع آذربایجانی است. مراسم ستارخان با این شعار آغاز خواهد شد و ...

آنچه مسلم است ملت آذربایجان جنوبی هیچگونه عقب نشینی در راه رسمیت یافتن زبان مادری اش را بر نمی تابد. فعالان ملی حول این شعار گردهم می آیند. اتحاد جدیدی در شرف رسمیت یافتن است. ملت آذربایجان اعم از فعالان سیاسی-فرهنگی-اجتماعی و جنبش دانشجوئی آذربایجان تصمیم خود را گرفته است و هیچ سازشی را در این راه قبول نمی کند. . ملت آذربایجان همراه با دانشجویان خواستار رسمیت یافتن زبان تورکی است. شونیسم فارس چاره ای جز قبول این درخواست قانونی و انسانی آذربایجانیها ندارد. مبارزه آذربایجانیها شدت می گیرد. در پارلمانهای اروپائی، سازمان عف بین الملل وسایر نهادهای حقوق بشر همه روزه مسائل آذربایجان حنوبی و مطالبات ملی آنها مطرح است. اگرچه فشارها روز به روز افزایش می یابد اما فعالان آذربایجانی بی هیچ واهمه ای به مبارزه خود ادامه می دهند. روزهای بزرگ پیش روست. در مراسم گرامیداشت 21 آذر و روزجهانی زبان مادری به شدت مطالبات حق طلبانه آذربایجانی ها مطرح خواهد شد. اگر در داخل امکان اعتراضات مدنی از آذربایجانی ها گرفته شود هموطنانمان در خارج همانند روز اول مهر با قدرت و انسجام بیشتر رژیم فاشیستی را رسوا خواهند نمود. دنیا صدای آذربایجان را خواهد شنید و ملت بزرگوار آذربایجان به حقوق انسانی و بشردوستانه خود دست خواهد یافت. گفته بودیم که اگر اجازه تجمع در قلعه بابک بما داده نشود به کوچه ها و خیابانهای آذربایجان جنوبی سرریز خواهیم شد. دانشگاههای آذربایجان را به محل برگزاری سمینارها، کنفرانسها و تجمعات اعتراض آمیز تبدیل می کنیم. ملت آذربایجان طرفدار خشونت نیست. اعتراضات ما مدنی و صلح آمیز خواهد بود. اگر نشریات ما را توقیف کنند باز از نوشتن باز نخواهیم ماند. اگر به مراسمهای ما مجوز داده نشود منتظر مجوز آقایان نخواهیم ماند. ما برای نوشتن و خواندن به زبان مادری خود هیچ نیازی به مجوز نداریم. مسیر ما در راه مبارزه صلح آمیز برای آزادی زبان مادریمان برگشت ناپذیر است. ما به آینده می اندیشیم...

به قول حسن دمیرچی " اولدو وار دوندو یوخ"

گله جک بیزیمدیر دوشنبه ۲۲ آبان ۱۳۸۵


بیر شعر

اسماعیل جمیلی

" آب "  سو  دئییل

آب   ایچیلمز

آب  سووارماز

آریندیرماز   باریندیرماز

آب   سو  دئییل

بولاغلاری بولاندیران

یاد تیکانین کوللاندیران

گولوموزو سولدوراندیر

باغیمیزی   قوروداندیر

ترس آخیشی ائویمیزی یئخان سئل دیر

یئرسیز سسی کوفولدایان قارا یئل دیر

 

اوخوللاردا " نان " دئییلن

جننت موغان یازلیغیندان

بیشیریلن  چورک دئییل

قارا داغین تاخیلیندان

برکتلی اکمک دئییل

دردیمیزی درینله دن

بیزلیگی بیزده اریدن

تولکو یادین یالادیغی یئییلمزدیر

او   نان   بیزه گوج وئرمزدیر

 

اوخوللاردا " خاک " دئییلن

دوغما  آنا تورپاق دئییل

مین ایللرین قالادیغی

یانار قوتسال اوجاق دئییل

اؤزگه لیگین یاسدیغی دیر

یادین یادلیغین سسی دیر

کوله لیگین سیمگه سیدیر

 

بو اوخوللار بو یووالار

بیزدن دئییل

بیزیم دئییل

وراق وراق قوندارمادیر

یازی یازی  اویدورمادیر

یالانلارلا دولدورمادیر

کوکوموزدن اوزاقلاشماق اوداغیدیر

یادلاشماغین  دوزاغیدیر


آنا دیلینین ناغیلی

آلفونس دوده (فرانسه لي يازيچي)         توركجه يه چئويرن: ر.صفری

او گون اوخولا(مکتبه) گئجيكميشديم و اؤيرتمنيمين منه قارشي نئجه داورانيشيندان يامان قوْرخوردوم. اؤزلليكله ده كي او گون ” ديل گرامري “ درسيني سوروشاجاقميش و من او درسدن بير كلمه بيله اؤيرنمه ميشديم. بير آن خاطيريمدن كئچدي درسی، هابئله اوْخولو بوراخيب چؤل – باييرا ساري گئدیم. هاوا ايستي و اوره يه ياتيم ايدي و قوشلار اورماندا اوخويوردولار . بونلار, ديل درسيندن آرتیق مني اؤزونه ساري چكيردي اما اؤزومو ساخلاشديريب و حيزليجا اوْخولا ساري گئتديم.

كد خدانين ائوينين اؤنوندن كئچركن, ملتين اورادا دايانيب و دوواردا اولان اعلاني اوخومالاريني گؤردوم. ايكي ايل اولاردي كنده يئتيشن كدرلي و پيس خبرلر اوردان ياييلیردی. او اوزدن دايانمادان كئچيب و اؤزو - اؤزومه دئييرديم ”گؤره سن بيزه يئنه نه يوخو گؤروبلر؟“ و اوخول يولونو اؤنومده دوتوب تلم – تله سيك اؤزومو اوْرايا چاتديرديم. عادي زامانلاردا, درسين باشلانغيجيندا, اؤيرنجي لرين هاي – كوي سالمالاري و اوُجادان درسي تكرارلامالارينين سسي كندين كوچه - باجالاريني بورويردي و اؤيرتمن ده الينده كي آغاجيني ماسایا چيْرپيب ( ساكت اولون ) دئيه ردي. او گون ده بئله دوشونوردوم دوروم قاباقكيلار كيمي اولاجاق و هامينين هاي – كويونون ايچينده ياواشجاسينا صينيفه گيريب هئچ کیم بيلمه دن يئريمده اوتوراجاغام. اما او گون منيم دوشوندوكلريمين تام ترسينه اوْلدو اوخولدا ساكيت ليك و سس سيزليك حاكيم ايدي سانكي بيريسي بئله اورادا يوخ ايدي. پنجره دن صينيفين ايچريسينه باخديم. اؤيرنجي لر اؤز يئرلرينده اوْتورموشدولارو اؤيرتمن ايسه قورخونج آغاجي الينده ايكن درس اوْتاغيندا آدديم آتيردي. قاپيني آچيب و او سس سيزليك و سكوتدا اوتاغا گيرمم گره كيردي. گؤرونوردو بو ايشدن نه قده ر چكينيرم. اما اؤزومه گوج وئريب اوتاغا گيرديم. اؤيرتمنيم هئچ آجيقلي و توتغون اولمادان مهربانجاسينا منه باخيب سايغيلا دئدي: يئرينده اوتور ؛ آز قاليردي درسي سنسيز باشلاياق. صندللرين قيراغيندان كئچيب دايانمادان يئريمده اوتوردوم. قوروخوم توكولوب دينج اولدوقدان سونرا تزه جه باشا دوشوندوم كي اؤيرتمنيميزين گونده كي كهنه گئييمي اَينينده دئييل. او رسمي گئييميني گئيمیشدیر. اوندان علاوه صينيفي رسمي آنلارا عاييد اولان اؤزل بير گؤزلليك و شكوه بوروموشدو. اما هاميسيندان شاشيرتيجي اولان اوتاغين سون سيراسيندا كي عادي زامانلاردا بوش قالان صندللرينده اوتوران, كندين بؤيوكلري ايدي. اونلارين آراسيندا كدخدا، پوستچو و نئچه نفر آغ ساققاللاردان گؤرونوردو. هاميسي توتقون و كدرلي گؤرونوردولر. بير ياشلي كيشي اسكي الفبا كيتابيني ديزلري اوسته آچيب, ايري گؤزلويونون آرخاسيندان اونون حرف و خطلرينه باخيردي. من بو احوالاتدان شاشيريب قالدیغیمدا اؤيرتمن اؤز يئرينده اوتورموشدو و اوتاغا گيردیگیم آن منيمله دانيشديغي كيمي ايستي اما سرت سسله دئدي: ” اوُشاقلار ! بو سونونجو دؤنه دير كي من سيزه درس دئيه جه يم . دشمنلر امر ائديبلر كي بو بؤلگه نين اوْخوللاريندا, اونلارین ديللريندن باشقا بير ديلده درس وئريلمه سين. يئني اؤيرتمن يارين گله جك و بوُ ميللي ديلينيزده اوْلان سوْن درسدير كي بو گون اوخويورسوز. سيزدن بو درسه دقت ائتمه نیزی ايسته ييرم. “بو دانيشيقلار مني چال – چئوير ائتدي. بللي اولدو كي كد خدانين دوواريندا وورولان اعلان بو ايميش: ” بوُندان سوْنرا كندين اوُشاقلارينا آنا ديللريني اؤيرتمك ياساقدير“. بلي بوُ منيم ديليمده اوْلان سوْن درسیم ايدي. اوْنو داها اؤيرنمه مه يه مجبور ايديم. اونو ائله بو قده ر بيلديييمه قناعت ائتمه لي ايديم. بوندان اؤنجه اؤمرومون اوُزون ساعاتلاريني نئجه هدر ائتديييمدن و اوْخولا گئتمك يئرينه باغا – چؤله گئديب و باشي سويوقلوق ائتديييمه گؤره تاسف له نيرديم. بو زامانا كيمي منه آغير اولان، غم گتيرن کیتابلار - چوخ چتينليكله اونا باخا بيلدیگیم ديل و تاريخ درسي - ايندي منه اَن اسكي دوستلار يئرينده ايدي، اونلاردان آيريلماق مني اينجيديردي. اؤيرتمنيمه گؤره ده بئله دوشونوردوم. اوندان آيريلماق و داها اونو گؤرمه مك فيكري , منه ائتدييي تنبيه لرين و آغاج چارپمالارينين آجيسيني خاطيريمدن چيْخارديردي. ايندي بیلیردیم اؤيرتمنيميز نييه بو گون اَن ياخشي گئييميني گئييب و نييه كندين آغ ساققاللاري صينيفين آرخاسيندا اوتوروبدولار. اونلار بوندان اؤنجه اوْخولا گلمه ديكلرينه گؤره تاسف له نيرديلر و بئله سانيرديلار كي بو سون درسده حاضير اوْلماقلا اؤيرتمنين گئجه – گوندوز چكدييي 40 ايل بويوندا اولان زحمتلريندن و اوخولدا خدمت گؤسترديييندن تشكر ائدیلیر.

بو فيكيرلره دالميشديم كي مني آديملا سسله ديلر. آياق اوسته دوُروب و درسه جواب وئرمه لي ايديم. او آندا بوتون وارليغيمدان كئچه بيلرديم تكی ديل گرامري درسينه ياخشي جواب وئرم دئیه، اما ائله بيرينجي آندا دايانيب قالديم . باش قالديْريب اؤيرتمنين گؤزونه باخماغا هئچ گوجوم يوخ ايدي. بو آرادا اونون دانيشيغيني ائشيتديم. مهربانجاسينا دئييردي: ”اوْغول ؛ سني قيناميرام , چون اؤزون آرتيق دانلانيبسان . گؤرورسن كي نه اوز وئريبدير. انسان هر آن اؤزونه دئيير كي واخت واردير. اؤيرنه جه يم .اما گؤرورسن كي نه اوْلايلار اوز وئره بيلر. يازيقلار اولسون كي بيز اؤيرنمه يي باشقا گونه بوراخيريق. ايندي زور ايله بيزه باشچیليق ائدن بو مليتین حاق لاري وار بيزي دانلاييب و دئسينلر: ” سيز نئجه دئييرسيز كي اؤزگور و مستقل سيز آنجاق هله اؤز ديلينيزده يازيب اوْخويا بيلميرسيز ؟ “ بونونلا بئله اوغول تكجه سن سوچلو دئييلسن . بيز هاميميز دانلانيلماليييق. آتالار و آنالار دا سيزين تربيت و يئتيشمه نيزده اسيرگه نيبلر و سيزي بير ايشه گؤندرمكدن و پول – پارا قازانمانيزدان داها چوخ خوشلانيبلار. مگر من اؤزوم دانلانيلمالييام ؟ ! سيزي درس اوْخوماغا تشويق و مجبور ائتمك يئرينه, دؤنه - دؤنه باغيمين سوواریلماسيني ايسته مه ديم مي؟ و اوْووا چيخماق گؤيلومه دوشنده سيزي اؤز باشينا بوُراخماديم مي؟ . اؤيرتمن هر قوْنودان سؤز آچدي و سوْنوندا سؤزو آنا ديلینه چاتديردي و دئدي: ” بيزيم ديليميز دونيانين اَن شيرين و يئتگين ديللرينين سيْراسيندادير و بيز اؤز آراميزدا اوْنو قوْرويوب ساخلاماليييق ؛ چون بير ملتین دوشمن الينده اسير اولوب، يابانجيلارا مغلوب اولدوغو زامان اؤز ديليني قورويوب ساخلاماسی دوستاقدا ايكن اورانين آچاريني الينده ساخلاماسینا بنزر.

سونرا بير كيتاب گؤتوروب ديل گرامري درسيني وئرمه يه باشلادي. او گون او درسي نئجه راحاتجاسينا اؤيرنديييمه شاشيرديم. هر نه دئييردي منه چوخ راحات گليردي، ائله بیلیردیم ايندييه كيمي هئچ واخت درسه بو قده ر ماراقلي اولماميشديم. سانکی اؤيرتمن ده ايندييه دك بو دقتله درس اؤيرتمه ميشدي. دئيه سن بو ايستكلي كيشي آيريلمادان اؤنجه بوتون بيليك و علميني بيزيم قافاميزا قويماغي ايسته ييردي. درس سونا چاتديقدان سونرا سيْرا تاپيشيريقلارا يئتيشدي. اؤيرتمن بيزه يئني باشليقلار سئچميشدي، اونلارين باشيندا ”وطن , دوغما يورد, آنا ديلی “ كيمي سؤزلر گؤزه چارپيردي. ميزلريميزين قيراغينا آسيلان بو باشليقلار سانكي صينيفين دؤرد بوُجاغيندا گؤيلرده اَسن ميللي بايراغا بنزه ييردي. بوتون اؤيرنجي لرين نئجه درس و تاپيشيريقلاريندا دقتلي و هوسلي اولدوقلاريني و نه قده ر سكوتا دالماقلاريني بئله بئيينه سيغيشديرماق اولمازدي. او سكوتدا كاغيذ اوسته چكيلن قلملرين سس يندن باشقا بير سس قوُلاغا دَيميردي.

قوشلار اوخولون داميندا ياواشجا اوخويوردولار و من اونلارين سسينه قولاق آسا - آسا “گؤره سن بونلاريدا يابانجي ديلده اوْخوماغا مجبور ائده جكلر؟ دئیه اؤزومله فيكيرلشيرديم.

هردن باخيشيمي دفترين صحيفه سيندن گؤتورنده اؤيرتمني ترپنمه دن اؤز يئرينده دوُرموش گؤروردوم او برلميش گؤزلری ايله اؤز چئوره سينه باخيردي. دئيه سن اونون ائوي ساييلان بوتون بو اوخولون شكيليني اوره يينده ساخلاماق ايسته ييردي . دوشونون!

تام 40 ايل اوْلاردي كي بورادا ياشاييب و بوُ اوْخولدا درس اؤيرتميشدي. بورادا دَييشن تک بیر شئیلر ميزلر و صندللريدي. اونلار زامان بويوندا چورويوب بوْياسيز اولموشدولار و تزه گلدييينده اوخولون باغينا اكديگی نئچه كيچيك آغاج ايندي آرتيق بؤيوك و اوجا آغاجا دؤنموشدولر . اونلاري قويوب ترك ائتمك نه قدر بو كيشييه آجي وئریجی ایدی. تكجه اوخولون حيطي يوخ بلكه وطن توپراغيني ابدي اولاراق ترك ائديب اونونلا وداع لاشماق چوخ چتين اولابيلردي. بونونلا بئله اونون جسارتینین، قاني سويوقلوغونون چوخلوغوندان درسين سون ساعاتلاريني باشا چاتديردي. تاپيشيريقلاري يازاندان سونرا تاريخ درسيني اوخودوق. او زامان اوشاقلار اوجا سسله درسي تكرارلاديلار. اوتاغين سوْن سيْراسيندا اوْتوران كندين ياشلي كيشيلريندن بيريسي كيتابي ديزلري اوسته آچيب و ايري گؤزلويونون آرخاسيندان اونا باخيردي اؤيرنجي لر ايله سس سسه وئريب اونلارايله بيرگه درسي تكرارلاييردي. اونون سسي ائله سئوينج و هيجانلا چيخيردي كي بيز اونو ائشيتديكده قريب بير حالا دوشوب گولمكله آغلاماق اورتاسیندا قالیردیق.

يازيقلار اولسون! اوخولون بو سون گونونون خاطيره سي هر آن بيزيم اوره ييميزده قالاجاق.

بو آرادا واخت سونا چاتدي و گون اوْرتا اولدو بو آندا مشق و تمريندن قاييدان يابانجي عسگرلرين شيپور سس لري كوچه ني بورودو. اؤيرتمن رنگي سولموش حالدا آياغا قالخدي , او گونه كيمي اونو بئله عظمتلي گؤرمه ميشديم. او دئدي: ” … دوْستلار,اوُشاقلار, من … من “

اما قهرله كدر بوْغازينداکی سسي سينديردي. سؤزونو سونا چاتديرا بيلمه دي.سونرا اوزونو دؤندريب بير تيكه گچ گؤتوردو و هيجان و آغري دان اَسن اَلي ايله قارا تاختادا بو يازيلاري گؤزل خط له يازدي: ” ياشاسين وطن“ او آن يئرينده دوُروب باشيني دوُوارا سؤيكه دي و بير سؤز دئمه دن اَل اشاره سي ايله بيزي باشا سالدي: گئدين, آللاه سيزي قوْروسون.

سون.           

قايناق: اينفو تورك ( تبريزين ارك قالاسي) سايتي


حسرت

رحمتلیک « سهند افشاری »

منی آنادان اولما میشدان اونجه

یول اوسته قویدولار

اونداندی کی یوللار یولچوسویام

یوللار یورقونویام

یوللار وورغونویام

هله . آنا سوتون دادین آنمامیش

سوتو کسدیلر منه

اونداندی کی حسرتله دولغونام

آنا یوزونه حسرت

آنا دیلینه حسرت

آنا وطنیمه حسرت

صبریم بیتمه دن

ایللردی کی بو حسرتی اوزومله داشیییرام