Mən fəxrlə deyə bilərəm ki, Azərbaycan Konstitusiyası ölkəmizin milli dəyərlərindən biridir”. Bunu jurnalistlərə açıqlamasında Azərbaycan Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Fərhad Abdullayev deyib. O bildirib ki, sovet hakimiyyəti illərində hər kəsin evində Konstitusiya olsa da, bu sənəd işləmirdi, amma bu gün Konstitusiya canlı, birbaşa qüvvəsi olan sənəddir və bütün sahələri əhatə edir.

Qubadakı kütləvi məzarlıqda arxeoloji qazıntılar aparan ekspedisiyanın tədqiqatlarına maneçilik törədən ev sökülərkən uçub və tədqiqat sahəsinin mühafizəsi məqsədilə inşa edilən qoruyucu örtüyün bir hissəsini dağıdıb. Kütləvi məzarlıqda tədqiqat aparan elmi ekspedisiyanın rəhbəri Qəhrəman Ağayevin verdiyi məlumata görə, örtüyün bərpası artıq başa çatdırılır: “Biz evin tikildiyi ərazidə dərhal arxeoloji qazıntılara başladıq və ilkin olaraq 6 insan kəlləsi və sümükləri aşkarlandı. Cəmi 45 sm dərinlikdə qazsaq da, evin altının başdan-başa sümüklərlə dolu olduğunu gördük. Tədqiqatları hökmən davam etdirməliyik”. Ekspedisiya rəhbəri bildirib ki, pis hava şəraitinə və Qubada qar yağdığına görə dünən müvəqqəti dayandırılan arxeoloji qazıntılar hava şəraiti imkan verən kimi davam etdiriləcək. Qeyd edək ki, son məlumata görə, qazıntılar zamanı aşkarlanan kəllələrin sayı 157-yə çatıb.

“Sökülən evin altında aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı daha iki insan kəlləsi üzə çıxarıldı. Beləliklə, tədqiqat sahəsində aşkarlanan insan kəllələrinin sayı 159-a çatıb”.
Bu açıqlamanı Qubada aşkar olunan kütləvi məzarlıqda tədqiqat aparan elmi ekspedisiyanın rəhbəri Qəhrəman Ağayev verib. Onun sözlərinə görə, aşkar edilən 159 insan kəlləsinin təqribi yaş təsnifatının müəyyənləşdirilməsi məqsədilə ilkin analizlər aparılıb. Analizlər zamanı məlum olub ki, kütləvi məzarlıqdan çıxarılan 18 kəllə 8-14 yaşında uşaqlara, 24 kəllə qadınlara, qalanları isə əsasən orta yaşlı kişilərə məxsusdur. Ekspedisiyanın fəaliyyətinə hava şəraitinin imkan vermədiyini deyən Q. Ağayev sökülən evin altından xeyli insan sümüyü çıxarıldığını, ərazinin isə insan skeletləri ilə dolu olduğunu bildirib.

Bu gün Qərb uydurma erməni soyqırımına tarix yazır, səbəbini araşdırmadan, nəyin niyə baş verdiyini öyrənmədən Türkiyəyə qarşı ittiham planları hazırlayır. Amma 1915-ci ildən xeyli sonra, 1944-cü ildə heyvanların daşındığı vaqonlara doldurularaq, sürgünə göndərilən yarım milyonluq Ahıska türkünün taleyi kimsəni düşündürmür. Ən faciəli filmdən daha dəhşətli, daha ağırdır bu sürgün. O canlı tarixin şahidləri qalır hələ də. 63 il əvvəl yaşananları həyəcansız xatırlaya bilmirlər. Hər kəlmələrini göz yaşı müşayiət edir onların.

Dedimmi ki, gələcəklər?

1993-cü ildə Bakıdakı Türkiyə Böyük Elçiliyinin təşəbbüsü ilə bir neçə türk iş adamı Ahıska türklərinin yaşadıqları Saatlı və Sabirabad rayonlarına səfər edirlər. Türkiyəli iş adamlarını görən ahıskalılar çox duyğulanır, göz yaşları tökürlər. Hələ aralarında Meydan dayı deyilən bir ağsaqqal vardı ki, halını sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Hər kəsin qabağına keçib: “Deyirdimmi, gələcəklər” söyləyir və gözlərindən sel kimi yaş axıdırdı. Bəzi türk iş adamları elə düşünürdülər ki, Meydan dayı yarımçıq qalmış məscidin tamamlanmasına köməyə gələcəklərini söyləyir. Amma söhbət çox dərinlərə gedir. Ahıskadan çıxdığı gündən bəri hər zaman: “Osmanlı bizi unutmaz, bir gün gələcəklər”, - deyə özünə də, ətrafdakılara da təsəlli verən Meydan dayı indi istəklərinin çin çıxdığından o qədər duyğulanmışdı ki, göz yaşlarını saxlaya bilmirdi. Hər birini qucaqlayıb öpür, “xoş gəlmisiniz” deyib bağrına basırdı.
Bu gəlişlə yarımçıq qalmış məscid də tamamlandı, könüllərdə qövr eləyən qəmli tarix də xatirələrdə canlandı.

Meydan dayının xatirələri

Meydan dayı o günləri yaxşı xatırlayır. Camaatın silah qabağında vaqonlara doldurulmasının, ananın baladan ayrı salınmasının, boş qalmış kəndlərinə son dəfə baxışını, yollarda yaşanan məşəqqətləri, çatlayıb ölən gəlinləri, donmuş torpağın üstündə qarla dəfn olunan meyitləri, daha nələri, nələri... Danışdıqca özü də həyəcanlanırdı və bu həyəcan eşidənlərə də sirayət edirdi. Sakit danışmaq və sakit dinləmək mümkün deyil o söhbətləri. Bir ulusun son nəfərinə qədər yurd-yuvasından didərgin salınmasını necə unutmaq olar axı?

Sürgünün səbəbi

Ahıska qədim türk torpaqlarıdır, Türkiyə sərhədinin yaxınlığında yerləşir. Əhalisi isə ərzurumlular, qarslılar, ərzincanlılar kimi türklərdir. Amma Rusiya işğalı altında keçən əsrlər boyunca Ahıska türkünün həyatında, ənənələrində müəyyən dəyişikliklər meydana çıxmışdır. Ahıskalılar tarix boyunca Osmanlıya birləşmək üçün bir neçə dəfə cəhd göstərmişdilər, amma hamısında da silah gücü ilə yatırılmışlar. II Dünya müharibəsinin qarışıqlığından istifadə edən Stalin rejimi ahıskalıları doğma yurddan birdəfəlik silib-süpürərək bu məsələni kökündən həll etmək istəmişdir. Beləcə, bir türk soyu yurdundan-yuvasından didərgin salınmış, Sibirin, Qazaxıstanın, Özbəkistanın səhralarına sürgün edilmişdir.

Sərhəddəki mehmetciyin taleyi

Türkiyə sərhədində keşik çəkən mehmetciklər Ahıska kəndlərində doğma insanların yaşadığını yaxşı bilirdilər. Bir gecə bütün kəndlərin zülmətə qərq olduğundan narahatlıq keçirən mehmetciklər bir nəfəri göndərirlər ki, xəbər gətirsin. Həmin türk əsgəri gözləmədiyi halda, ruslar tərəfindən əsir götürülür və tərk-silah edilərək, sürgünə gedən vaqona basılır. Həmin mehmetcik bundan sonra bir sovet dustağı həyatı yaşayır. Bəraət aldıqdan sonra bir çox yurddaşı ilə birlikdə Azərbaycana gəlir və bu gün də məzarı Saatlının Qazanbatan kəndindədir.

Filmdən daha dəhşətli

Sürgün yollarında yaşananları dillə ifadə etmək mümkün deyil. Ağzına qədər dolu vaqonlar günlər keçdikcə seyrəlirdi. Seyrəlirdi deyəndə ki, xəstələr, qocalar, zəiflər ölür, növbəti dayanacaqda vaqondan çıxarılıb qarlı çöllərə atılırdı. Hər gün vaqonlarda qocalar, xəstələr, zəiflər ölürdülər. Mənzil başına çatana qədər vaqonlardakı insanların sayı yarıbayarı azalmışdı. Sağ qalanların da böyük hissəsi ciddi ruhi sarsıntı keçirmiş, aclıqdan, soyuqdan, meyitlərlə yol getməkdən dəli olmaq dərəcəsinə gəlmişdilər.

İffətindən çatlayan gəlin

İnsanları necə gəldi vaqona doldurmuşdular. Nə onları düşünən vardı, nə də yaşadıqları sıxıntılarla maraqlanan. Tarix boyunca dininə bağlı bir toplum kimi yaşayan ahıskalılar bu sürgün yollarında ağlagəlməz məşəqqətlər gördülər. Neçələri ölümə yuxu ilə yola çıxdılar: yatdı, ayılmadı. Neçəsi dişini-dişinə sıxıb dözdü və elə o halda da çatladı. Ahıska qızları, gəlinləri ağsaqqal yanında ağzının yaşmağını açmazdılar, amma həftələr, aylar çəkən bu uzun yolçuluqda insanın çox ehtiyacı vardı. İffəti, isməti həyatından üstün bilən neçə qız-gəlin inildəyə-inildəyə çatlayıb öldü. Onlar üçün ədəb, sayğı hər şeydən üstün idi - zəruri ehtiyaclardan belə. Anlatmaqla qurtaran deyil. Nə bəlalar yaşadılar.

Sürgündən-sürgünə

Ahıskalılar getdikləri yerdə silah altında saxlandılar. Hər gün yoxlanılır, insanlara bir yerdən başqa yerə getmək imkanı verilmirdi. Şimali Qazaxıstanda, Sibirdə qışın amansız soyuğuna dözməyən ahıskalıların bir hissəsi həyata gözlərini yumdu. Sağ qalanlar yeni mühitə öyrəşir, özünə yurd-yuva düzəldir, iş yeri axtarırdılar. İllər keçdikcə bu arzuolunmaz yurdda özünə rahatlıq düzəldən ahıskalıları başqa yerlərə köçürdülər. Beləcə, Ahıska türkləri Rusiyanın, Qazaxıstanın, Özbəkistanın, Qırğızıstanın ən müxtəlif rayonlarına səpələndilər. Amma harada olsalar da, ahıskalılar doğma yurdu unutmadılar və mərkəzi sovet dövlətinə dəfələrlə müraciət edərək, geri dönmək üçün icazə istədilər. Onların bu istəyi baş tutan deyildi. Çünki cəllad Stalinin əmri ilə köçürülən ahıskalıların yerində ermənilər məskunlaşmışdı. Nəhayət, 1958-ci ildə hər baxımdan ahıskalılara yaxın, doğma olduğu üçün onların bir hissəsinə Azərbaycana köçmək üçün icazə verildi. Bu yazının qəhrəmanları - Meydan dayı da, Ənsar dayı da o gələnlər arasında idilər.

Qaldım gülümdən ayrı

Ənsar dayının həyat dastanı ən ağrılı serialların mövzusu ola bilər. Rusların ahıskalılara zülmünün getdikcə artdığını görən atası Rızman bəy bir neçə qohum-əqrəbası ilə məsləhətləşdikdən sonra gizlincə sərhədi keçərək, Türkiyəyə gedir ki, orada bəzi işləri görüb, şərait yaratdıqdan sonra qayıdıb ailəsini ora aparsın. Bu yolun nə qədər qorxulu olduğunu və çox vaxt tələb etdiyini yaxşı bilirdi Rızman bəy. Sevimli həyat yoldaşını, üç balasını qoyub gizli səfərə çıxdı. Amma özü də bilməzdi ki, qısa müddət üçün ayrıldığı ailəsi ilə görüşmək ona bir daha qismət olmayacaq. Hələ Türkiyədə ikən Rızman bəy ahıskalıların sürgün edildiyini eşidir, sərhədə gəlib viran qalmış yurda baxır, yalquzaq kimi tək-tənha dolaşır, ağlayır, ağlayır və nəhayət, bağrına daş basıb geri qayıdır. Sevimli xanımından və üç övladından ayrı düşən Rızman bəy uzun müddət dəli kimi dolaşır və nəhayət, Çorum vilayətində özünə yurd-yuva düzəldir. Dərdini bilənlər onu tək buraxmırlar, evləndirirlər ki, bəlkə, yeni həyatda özünə təsəlli tapdı. Elə də olur. Yeni ailəsindən bir oğlu olur Rızman bəyin. 1958-ci ildə Gülgər ana və övladları Azərbaycana qayıdıb, Saatlı rayonu ərazisində məskunlaşırlar. Ayrı düşdüyü həyat yoldaşı Gülgər xanımı, böyük oğlu Ənsarın və o biri uşaqlarının adı dilindən düşmür, Rızman bəyin. Elə Çorumdaca dünyasını dəyişir. Amma qismətə baxın ki, oradakı oğlu gəlib buradakı qardaş-bacılarını, atasının birinci xanımı Gülgər ananı tapır, onlarla sarılıb-ağlaşır. Bu, duyğulu bir kino ssenarisidir və eşitdiyimizə görə artıq o filmin çəkilişinə başlanılıb.

Özalı rəhmətlə anırlar

Türkiyənin səkkizinci Prezidenti Turqut Özal ahıskalıların dərdi ilə yaxından tanış idi və Orta Asiya səfərindən döndükdən sonra ahıskalılar haqqında ciddi bir qərar qəbul etməyin vacibliyini dilə gətirmişdi. Ahıskalılar onun bu qayğısını unutmurlar və adını dualarına yerləşdirirlər.
Gürcüstan dövlətinin Avropa Şurası qarşısında götürdüyü vədlərdən biri də ahıskalıların doğma yurdlarına qayıtmalarını təmin etməkdir. Amma o vəddən illər keçsə də, rəsmi Tbilisi bu haqda ciddi addımlar atmağa tələsmir. Görünür, onlar da çox şeyin zamanla unudulacağını düşünürlər. Ahıska türkləri isə müqəddəs köçə hazırlanmış bir ruh yaşayırlar. Bu dönüş var, bu dönüş olacaq. Allah-Təala o dönüş üçün yardım göstərənlərə kömək olsun!

ABŞ-da nəşr edilən bəzi qəzetlər ermənilərin qətliama məruz qalmadıqlarını, əksinə onların türklərə qarşı tükürpədici qətllər həyata keçirdiklərinə ölkə ictimaiyyətinin diqqətini cəlb ediblər.
ABŞ Konqresinin Xarici Əlaqələr Komitəsində qondarma erməni soyqırımının tanınmasından sonra adıçəkilən ölkənin mətbuatı və tanınmış tarixşünasları bu məsələni yenidən araşdırmağa başlayıblar. Bununla əlaqədar ABŞ-da nəşr olunan və dünyanın ən tanınmış mətbu orqanlarından olan “Vaşinqton Post” qəzetində birinci dünya müharibəsi illərində və ondan sonrakı dövrlərdə türklərin erməniləri deyil, əksinə ermənilərin türkləri qətlə yetirdiyini faktlarla ortaya qoyan “Qətliamın gercək üzü” (Qətliam barədə həqiqətlər) adlı yazı dərc edilib.
Ermənilərin türkləri kütləvi şəkildə qətlə yetirdiyini bildirən “Vaşinqton Post” qəzeti məsələ ilə bağlı o dövrdə ABŞ hərbi nümayəndə heyətinin tərkibində Anadoluda olan yüzbaşı Emori Nils və Artur Suterlandın yazdıqları məktublardakı bu sözləri olduğu kimi dərc edib: “Bitlisdən Vana və oradan da Doğubəyazidə kimi hər yerdə ermənilərin bölgədə həyata keçirdikləri yanğınların və dağıntıların şahidi olduq. Ruslar çəkildikdən sonra bölgədə işğalçı kimi qalan ermənilər müsəlmanlara qarşı ağlasığmaz cinayətlərə əl atmış, hər yerdə dinc insanları qəddarcasına qətlə yetirmişlər. Hadisənin şahidləri də bu qətliamların ermənilər tərəfindən həyata keçirildiyini söyləyirdilər və onların dedikləri təkzibedilməz faktlarla sübut edilirdi.” 

Yandıraraq qətlə yetirdilər

“Vaşinqton Post” qəzetində dərc edilən bu yazıda deyilənlər amerikalı Klarens Usserin o dövrdə ermənilərin türkləri qətliama yetirməsi barədə yazdığı rəsmi hesabat ilə də təsdiqlənib. Klarens Usser hesabatında yazırdı: “Ermənilər türk kişiləri yandıraraq öldürür, qadınlara isə təcavüz edirdilər”
Anadoluda həmin dövrdə ermənilərin qeyri-insani hərəkətləri ilə bağlı rəsmi sənədlərə istinadən Luisvill universitetinin professoru Makkarti (McCarthy) yazır ki, ermənilər o dövrdə Anadoluda 2,5 milyon türkü qətlə yetiriblər. “Vaşinqton Post” qəzeti məsələ ilə bağlı Osmanlı arxivlərinin tədqiqatçıların üzünə açıq olduğunu, ermənilərin isə öz arxivlərinə tədqiqatçıları buraxmadığına diqqəti cəlb edərək daha sonra yazır: “Hümayəndələr Palatası Xarici Əlaqələr Komtəsində o dövrdə baş verən hadisələrlə bağlı soyqırımını dəstəkləyənlər ermənilərin müsəlmanlara qarşı etdikləri zülmlər barədə bir kəlmə də olsun belə danışmadılar. Halbuki həmin dövrdən əvvəl də ermənilər İstanbulda bəzi terror hərəkətlərinə baş vurmuş, hətta erməni patrikliyinə və sultana qarşı belə sui-qəsd həyata keçirməyə cəhd etmişdilər. Birinci dünya müharibəsi başlamazdan əvvəlki 60 ildə ermənilər aramsız olaraq Osmanlıda ölümlə nəticələnən müxtəlif terror aktları törətmişlər”.

Sənədlər saxtadır

Oksford universitetinin professoru, tarixçi alim Norman Stone isə “Çikaqo Tribuna” qəzetində dərc edilən məqaləsində yazır: “Ermənilər tərəfindən ortaya qoyulan və guya onların qətlə yetirildiklərini sübut edən sənədlərin çoxu saxtadır”. ABŞ konqresmenlərinin bu məsələdə birtərəfli hərəkət etdiyinə diqqəti cəlb edən professor Stone: “1914-cü ildə ermənilər bir dövlət qurmaq cəhdlərinə baş vurdular. Bunun üçün onlar üsyan qaldıraraq bölgədə türklərə qarşı etnik təmizləmə hərəkətləri həyata keçiriblər. Amma bu onlara uğur gətirmədi və türklər təhlükəsizliklərinin təmini məqsədi ilə onları köçürməyə məcbur oldular”.
“Vaşinqton Post” qəzetində dərc edilən bu məqalə bir daha ermənilərin iç üzünü açıb bütün dünyaya göstərir və ermənilərin qətliama məruz qalmadıqlarını, əksinə, onların türkləri kütləvi şəkildə məhv etdiklərini bir daha sübuta yetirir.

Amerikalılar konqresə inanmır

ABŞ-da keçirilən son rəy sorğuları bəzi maraqlı məqamları üzə çıxarıb. Məlum olub ki, ölkə əhalisinin əksər hissəsi artıq Konqresə inanmır. Röyter agentliyi və Zogbu adlı araşdırma mərkəzinin keçirdikləri rəy sorğuları zamanı ötən illə müqayisədə əhali arasında konqresə inanmayanların sayının daha 11 faiz azaldığı üzə çıxıb. Eyni zamanda rəy sorğuları prezident Buşa da olan inamın xeyli azaldığını göstərib. Belə ki, rəyi soruşulanların yalnız 24 faizi Buşu dəstəkləyib. Bu isə olduqca aşağı göstərici hesab edilir.

Türkiyənin “Aksiyon” jurnalında nəşr olunan məlumatda ermənilərin bu ərazilərdə törətdikləri vəhşiliklərdən və qətliamdan söz açılır.
Jurnalın yazdığına görə, bir neçə həftə öncə ABŞ-dakı yəhudi lobbi təşkilatı ADL-in (Anti Defamation League - İftira və İnkarla Mübarizə Təşkilatı) qondarma erməni soyqırımının tanınması yönündə fikirlər səsləndirməsi və sonradan məsələnin tarixçilər tərəfindən araşdırılmasını təklif etməsi yəhudi ictimaiyyəti tərəfindən narazılıqla qarşılanıb. Həmin günlərdə İsrailin Vaşinqton Böyükelçiliyinin keçmiş müşaviri Lenni Ben-Devid İsrail hökumətini sözügedən mövzuda diqqətli olmağa çağırmışdı. Ben-Devid 5 oktyabrda “Jerusalem Post” qəzetində yayımlanan “Türkiyə və Ermənistan: yəhudilər nə etməlidir?” adlı məqaləsində ermənilərin yüz minlərlə müsəlman və yəhudini qətlə yetirdikləri barədə məlumatlara diqqət çəkib. Osmanlı dövlətinin arxiv sənədlərində isə erməni qruplaşmalarının 1914-cü ildən 1919-cu ilə qədər 2 milyon müsəlmanı qətlə yetirdiyi qeyd olunub. Bu sənədlər eyni zamanda minlərlə yəhudinin ermənilər tərəfindən öldürüldüyünü sübut edir. Qətlə yetirilənlərin dəqiq sayı barədə məlumat olmasa da, bu rəqəmin 10 minə yaxın olduğu bildirilir. 
Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar Qurumunun rəhbəri Sedat Laçınerin açıqlamaları yeni mətləbləri üzə çıxarıb: “Yəhudilərlə ermənilər arasında hər zaman rəqabət mövcud olub. Osmanlı dövründə ermənilərin yəhudilərlə münasibətləri düşmənçilik səviyyəsində olmuş, bəzi yəhudilər əsassız ittihamlarla cəzalandırılmışlar. Bu gün Türkiyənin şərq və cənub-şərqində yəhudilərin olmamasının səbəbi erməni qətliamlarıdır.”
”Aksiyon” dərgisində çap olunmuş bu yazını növbəti saylarımızda oxucularımıza təqdim edəcəyik.