NAHÇIVAN DOĞU’YA AÇILAN KAPIMI…  

 Azerbaycan’ın eski  topraklarından olan Nahçivan Özerk Cumhuriyeti Küçük Kafkas dağlarının Güney-Batı bölgesinde yerleşir. 1918’de Zengezur kazasının Ermenilere verilmesi ile Nahçıvan arazisi Azerbaycan’dan ayrı salınmıştır.

     Nahçıvan dağlık bir ülkedir. Arazisinin 32 km (Aras nehri boyunca düzenlik) deniz seviyesinden 600-1000 metre yüksekte yerleşir. Kuzeyden Daralegez dağları (en yüksek noktası Kükür dağı-3120 metre), Doğudan Elengöz dağları (en yüksek noktası Kapıcık dağı-3960 metre) ile sınırlıdır. Kuzey ve Doğudan Ermenistan Cumhuriyeti (sınır hattının uzunluğu 246 km), Batıdan ve Güneyden Türkiye Cumhuriyeti ( 11 km), İran İslam Cumhuriyeti (204 km) ile hem sınırdır. Yüz ölçümü 5,5 bin km, nüfus sayısı 365 bin, 7 inzibati arazi bölgesi  Babek, Kengerli, Culfa, Ordubad, Sederek, Şahbuz, Şerur), 4 şehir 8 kasaba, 204 köyü vardır. Başkenti Nahçıvan şehridir.    

                       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Resim 1               

Doğunun en eski kültür merkezlerinden biri olan Nahcivan’ın yaşı 3500 yıldan çok sayılır. İlk yazılı kaynak Yunan coğrafyacısı Klavdi  Ptolomeyin “Coğrafya“ eserinde rast gelinir. O, Nahcivan’ın hala M.Ö. eski bir şehir   

 olduğunu haber vermiştir. Kaynaklara göre 654 yılında Arap amiri Habib İbn Mesleme  Nahcivan’ı işgal etmiştir. XI. Yüzyılın ortalarından başlayarak Nacivan’a Selçuklu sultanları hükümranlık etmişler. 1136 yılında Selçuklu Devleti’nin varislerinden Şemsettin Eldeniz bölgeye hâkim olmuş ve Atabeyler döneminin esasını koymuştur. 1175 senesine kadar Nahçıvan bu devletin Başkenti olmuştur. 1221 yılında Cengiz Han’ın Orduları Nahçivan’a baskın yapmış ve şehri dağıtmıştır. 1225 yılından itibaren Harezm Şah Muhammed’in oğlu Celaleddin Menguburi Nahcıvan’ı  idare etmiştir. 1386 da Timur  (Topal Timur) Nahcivan’a gelmiştir. XV. Yüzyılda Karakoyunlu ve Akkoyunlular Nahcivan’da hâkim olmuşlar. 1501 senesinde Şah İsmail  Nahcivan’da Ak Koyunluları mağlup ederek Nahcivan’ı Safevi Devleti’nin hâkimiyeti altına geçirmişti. 1729 yılında II. Tahmasip’i tahta çıkaran ve sonra onu oradan uzaklaştıran Nadir Şah Afşar 1737 yılında  kendini İran’ın Şahı ilan etmiştir.

                 1747 yılında Nadir Şah öldürüldükten sonra Azerbaycan’da 20 bağımsız devlet yarandı. Bu devletlerden birinin, Nahçıvan Devleti’nin kurucusu, Kengerli tayfa başçısı Haydar Kuli Han idi. 1787 yılında Nahçıvan Han’ı Kelbeli Han olmuştur. Birinci Rus-İran savaşında (1805-1813) Nahçıvan Hanlığı Gülistan (1813) Antlaşması’nın şartlarına göre İran’ın  hakimiyetine verilmiştir. Lakin, II Rus-İran Savaşı’nın (1826-1828) sonuçlarına göre imzalanmış Türkmençay Antlaşması Nahçıvan’ın idare olunmasını Rusya’ya vermiştir. 1911 senesinde N. İ. Şavrov şöyle yazıyordu: “Bu arazilerin   Rusya idaresine geçmesi ile paralel olarak yalnızca 1828-1830 yıllar arası, bölgeye Kafkasya’ya  özellikle de Dağlık Karabağ ve Nahcıvan’a İran’dan 40 bin, Türkiye’den 84.600 Ermeni göç ettirilmişti. Böylece bu yıllardan başlayarak bölge Hıristiyanlaşma sürecine dahil olmuştur.

         1905-1917 yıllarında  Rusya’da baş veren İhtilal’ler Kafkas bölgesinde de kendi etkisini göstermeğe başlamıştı. Baş veren olaylar sonucunda 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ilan olunmuş ve bu hükümet derhal Türkiye tarafından tanınmıştır. 1917’de Nahçıvan arazisinde kurulmuş geçici hükümet (Nahçıvan Milli Komutası) gerçek  yardımı yalnız Türkiye’den ala bilmişti. Halil Beyin komutanlığı ile Türk Ordusu yardıma geldi. Kasım 1918’de   Türk-Aras Cumhuriyeti kuruldu.  Başkenti Nahçıvan şehri olan bu Cumhuriyetin arazisi 16.000 km2, nüfusu ise 1 milyona yakındı. Sınırları Nahçıvan, Şerur-Daralagez, Ordubad kazalarını ayrıca  Uluhan’lı, Vedibasar, Kemerli, Meğri vb. arazileri birleştirirdi.

                 Türkiye’nin I. Dünya Savaşı’ndaki mağlubiyeti, Mondros Antlaşması’nın şartlarına göre Türk Orduları’nın Azerbaycan’dan, o cümleden Nahçıvan’dan çıkarılmasına sebep oldu ve Azerbaycan 28 Nisan 1920’de  Ruslar tarafından işgal edildi.

                  Azerbaycan’ın işgalinden sonra 28 Haziran 1920’de Nahçıvan’da da Sovyet Hükümeti kuruldu. 16 Mart 1921’de Moskova, 13 Ekim 1921’de  Kars Antlaşmaları’na göre üçüncü devlete verilmemesi şartı ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Azerbaycan’ın terkibinde özerk arazi olarak tespit edildi. Kars Antlaşması imzalanırken Nahçıvan’nın arazisi 6988 km2 idi. Sonradan bu Uluslararası anlaşmalar tek taraflı biçimde bozularak Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin sınırlarına yeniden bakılmış, 18 Şubat 1929’da Zakafkasya MK-in kararı ile Nahçıvan’a mahsus araziler, o cümleden Gerçivan, Kurt Kulak, Horadiz, Ağbin, Ağhaç, Danan, Elmalı, İtkıran, Sultanbey ve Kilit köyünün bir parçası Ermenistan’ın terkibine verilmiştir. 1962, 1965 ve 1967 yıllarında haritalarda yapılan sahtekarlıklar neticesinde yol Urmuye köyünden Arazdegen arasından geçmesı gereken sınır hattı Sederek köyüne doğru çekilerek 400 hektardan artık arazi Ermenistan arazisine katılmıştır.

                 19 Ocak 1990’da  Ermeniler Nahçıvan’ın Kerki köyünü işgal ettiler.

         Şimdi, bölgede son 10-20 yıl içerisinde baş veren hadiseler, onların  günümüze tezahürü  ve jeopolitik durumu hakkında bilgileri aktaralım. 1987’de  Paris’te SSCB Başkanı Gorboçov’un en yakın danışmanlarından, Ermeni asıllı Aganbekyan’ın, sahte açıklamalarında Dağlık Karabağ’ın Ermeni toprakları olduğu iddiasını ileri sürmesinden sonra, Ermeni milliyetçileri açık seçik  Karabağ’ın işgalini gerçekleştirmeye giriştiler. SSCB-in en yüksek dairelerinden (Gorboçov’n hanımı Reisa Gorbaçov’a da bu güçlerin içinde bulunuyordu.) Gorbaçov’un siyasi taktiklerinden güç alan Ermeni-Taşnak teröristler Gorbaçov’un başlattığı “perestroyka ve glastnost” sloganlarını bayrak ederek, Dağlık Karabağ’da, güya ekonomik nedenlerle mitingler düzenlemeye başladılar.  

                 Maalesef, Azerbaycan’ı idare eden Ayaz Mutallibov ve A. Vezirov gibi mankurtlar burunlarının ucundan uzağı göremiyor veya görmek istemiyorlardı. Halen, en küçük işlerde bile, kararı Moskova’dan bekliyorlardı. Böyle bir durumda Azerbaycan halkı ayaklandı ve kendi sözünü söylemek için sokaklara döküldü.

                 15 Kasım 1988’de 1 milyondan fazla insanın toplandığı Bakü’nün Lenin (şimdiki Azatlık) meydanı süresiz mitinglerin geçirildiği bir mekana çevrildi. İlk önce Ermeni milliyetçilerinin durdurulması talebi ile meydana toplanan halk acilen Azerbaycan’ın bağımsızlığı sloganlarını duyurmaya başladı. Aynı zamanda Azerbaycan Cumhuriyetinin her yerinde olduğu gibi Nahçıvan’da da halk kendi sözünü söyledi. Azerbaycan’ın bağımsızlığı için en faal bölge haline gelmiş Nahçıvan halkı ilk olarak, 31 Aralık 1989’da Azerbaycan-İran sınırındaki dikenli telleri yalın elle sökmeye  başladı ve bir gün içerisinde bütün sınır boyu dikenli teller söküldü. Artık Azerbaycan’ın bağımsız bir devlet olması yönünde ilk adımlar atılmıştı. Nahçıvan bölgesi kendinin en şerefli ve mutlu günlerini yaşıyordu.

                 Gelişen olayların ardından, 19-20 Ocak 1990’da gece SSCB rehberliğinin emri ile, Bakü’Ye büyük bir Ordu (Resmi olarak 30-35 bin gösterilir) getirildi. SSCB Savunma Bakanı, İçişleri Bakanı ve KGB-in hazırlattıkları ve gerçekleştirdikleri (“UDAR” DARBE) isimli operasyonda esas rolü özel “ALFA” ve “ A” tahribat grupları kendi üzerine almıştı. Bakü’de 138 kişi öldürülmüş, 700-den fazla kişi yaralanmıştı. Bütün bunlara rağmen o günler Azerbaycan’ın devletçilik tarihinde ve bağımsızlığa geden yolda en şerefli ve tarihi günlerden biri sayılmalıdır.

                 Fakat hadiselerin sonraki inkişafı, yaranan işsizlik, durumları, insanları ülkeni terk etmeye, mecbur etti.  Nahçıvan cumhuriyetini terk edenlerin ekseriyeti, Türkiye’ye veya Rusya Federasyonu’na gediyorlardı. Nahçıvan’a döne bilmedikleri için çok ucuz fiyata sattıkları evleri ve toprakları da PKK yanlıları alıyorlardı. Böylece, Nahçıvan köylerinde yaşı 18–55 arası çok az erkek kalmıştı. İran, Irak, ve  Türkiye’den Kürt asıllı ve PKK/GONGRA-GEL yanlılarının Nahçıvan’a getirilmesi, işle temin olunması, ev, ve toprak almalarına yardım olunması hiç kimseye sır değildir. Özellikle bütün Türk yurtlarının “Türk veya Doğu kapısı“ gibi nitelendirdikleri, 11 km olan  Türkiye Cumhuriyeti ile sınır olan Sederek ilçesi ve etrafında Kürt asıllıların yerleştirildiği bir faktır. Bilindiği gibi İran ve Nahçıvan’dakı Kürt unsurlar PKK adına çekinmeden mazot ve uyuşturucu madde ticareti yapıyorlar. Bölgede en rahatsızlık yaratan faktörlerden biri de Türkiye’nin Doğu ilçeleri ve İran’ın Kuzey-Batı zonası, Nahçıvan sınırı boyu Kürtleştiriliyor. Elde edilen bilgilerde de Türkiye’nin Ermenistan, Gürcistan ve tabi İran sınırları yakınlığında olan yaşayış meskenlerinin büyük ekseriyetinde bu proses yeteri kadar hızla hayata geçirilir. Türkiye’nin Doğuya açılan kapıları bağlanmak tehlikesi ile yüz-yüzedir ve bütün bunlar bizim gözümüz önünde baş veriyor. Şimdi sizler değerlendirin, bu koşullar altında olan Nahçıvan DOĞUYA AÇILAN KAPIMI VE YA YAHUT………….     

 

RASİM   BAYAT

AzadTribun0kt2007

عليرضا جوانبخت قولونجلو ایله دانیشغی
آسمک ین سؤزچوسو، آذربایجانین سیاسی و مدنی فعالارین چتین شرایطی حاقدا دانیشیر

 

 

آذربایجان سسی رادیوسو

federalchisesi-okt2007

علیرضا نوری زاده . پان ایرانیست . تئوریسین . صدای آمریکا
                                  افشاگری

نوری زاده تئوریسین اوپوزیسیون ویکی از پان ایرانیست ها در حال گفتگو با یک زن

علیرضا نوری زاده

در این فیلم 12 دقیقه ای در ابتدا دکتر ! نوری زاده را می بینیم که توسط وب کم خود با یکی از کانالهای ماهواره ای خارج از کشور در حال ارتباط است . او در این ارتباط دو دقیقه ای به تحلیل !  خفقان موجود در ایران پرداخته و راهکار ارائه می دهد . بعد از گذشت حدود 3 دقیقه تلفن وی زنگ می خورد و وی از بینندگان شبکه خواستار استراحت  چند دقیقه ای می گردد و ارتباط با کانال قطع می شود . اما جالبی کار در آنجاست که وب کم وی در اختیار ماست و خاموش نگردیده ! او در این حال به صحبت با تلفن مشغول می گردد و با فردی که گویا رابط وی است در مورد پروژه ای که آقا در نظر دارد حرف می زند  یکی از جمله های او عینا نقل می گردد : ” … نه ، در مورد اون پروژه که با من حرف زده . اگه اون بود که آقا می گفت به خاتمی رای بدیم . ناطق نوری هم با آقا بود … “  او ادامه می دهد : ” … تو نباید بکشی که . می دونی چیکارش می کنم ؟ آقای الیاس محمودی ( عضو سازمان اطلاعات ایران ) رو می فرستم با همون مجموعه کارو تموم کنن … “  اینگونه صحبتهای ایشان ادامه پیدا می کند و در نهایت خداحافظی کرده و گوشی را سرجای خود قرار می دهد . اما این پایان ماجرا نیست

نوری زاده ، کسی که در همه جا خود را فردی اخلاقی معرفی کرده دم از انسانیت می زند ، در چند دقیقه مانده به شروع مجدد برنامه و با تاکید بر این نکته که : ” … تورو خدا زود باش وقت کمه الان اینا دوباره میان باید برم برنامه … ” به چت تصویری با زنی در آنسوی اینترنت می پردازد . شرح حال این قسمت آنقدر شنیع است که نمی توانیم توضیحی بیشتر دهیم . جنبش دانشجویی آذربایجان مفتخر است بار دیگر پرده از چهره ی کسانی بردارد که همانند رژیم شوونیستی فارس تظاهرات و مطالبات به حق مردم آذربایجان را بایکوت می کنند . با توجه به در پیش بودن انتخابات و فعالیت گروههای داخلی و اپوزیسیونی ایراندوست ! در دانشگاهها ، وظیفه ی خود می دانیم به عنوان جنبش دانشجویی آذربایجان از تمامی دانشجویان بخواهیم با چشمی باز و فکری آگاه اینگونه افراد را دوباره بشناسند . باشد آن روز که همه یکدست و متحد به آذربایجان بیندیشیم . گله جک بیزیمدیر

جنبش دانشجویی آذربایجان-تهران

لینک برای دیدن این فیلم

 http://www.farmaneariya.blogfa.com/ 

شمارى از سروده هاى

مولانا جلال الدين محمد بن بهاء‌الدين محمد بن حسيني الخطيبي بکري معروف به مولوي بلخي يا ملاي روم، از نوابغ جهان اسلام٫ بزرگترين شاعر عرفاني مشرق زمين، برجسته ترين سخن پرداز وحدت وجودي تمام اعصار، يکي از انسانهاى عالي مقام جهان، در شمار اولياء و داراى بلندترين مقامات در ارشاد فرزند آدمي دانسته شده است. اين عارف بزرگ يکي از برگزيدگان نامي دنياي بشريت در وسعت نظر، بلندي انديشه، بيان ساده و دقت در خصال انساني بشمار رفته استּ پديده نادره اى چون "مولانا جلال الدين محمد بلخى رومى" كه منحصرا انسان و انسانيت را ترنم نموده بىشك فراتر از قيدهاى نژادى٫ ملى٫ زبانى٫ اعتقادى و زمانى است. مولانا از آن همه انسانهاست و آثارش جزء گرانبهاترين ميراث مشترك بشريت بشمار مىآيد.

جلال الدين محمد در افغانستان به دنيا آمد، در تركيه رشد يافته فقيهي عاليمقام شد و در حلقه آذربايجانيان پيرامونش مبدل به مولاى رومى گشتּ وي آفتاب درخشان فرهنگ عرفاني و معنوي جهان تركى و اسلام، كشورهاى تركيه و افغانستان، فخر آذربايجان و خراسان، از بزرگترين شاعران درجه اول زبان و ادبيات فارسى-تاجيكى و از پيشگامان تركىسرائى در غرب آسيا است. 

خلقهاى فارس و تاجيك به حق مىبايست بر خود ببالند كه چنين ابرانسانى٫ با آنكه خود فارس-تاجيك نبود، ديوان كبير و قران ناطق را به زبان ايشان سروده است. همچنانكه خلق ترك (تركيه) به سبب روى آورد مولانا به سرزمين جنت نشان آناتولي و با آغوش باز پذيرفتن وى و همچنين قرار داشتن كعبه عاشقان در اين ديار بر خود مىبالد و خلق ترك (آزربايجان) نيز به سيماهايى چون شمس تبريزى كه زاينده مولوى عارف و حسام الدين چلبى اورموى ملقب به ابن اخى ترك كه سبب بلا واسطه آفرينش مثنوى اند، به حق مباهات مىنمايد (١).  

هدف از تحرير اين نوشته٫ بررسى وابستگى تبارى مولانا و كوشش بيهوده و غيرممكن در جهت گنجانيدن وى در چهار چوب تنگ تعلقات ملى-قومى نيست، بلكه نگاهى است به برخى از اشعار تركى مولانا كه در چاپهاى ايرانى آثار وى و بررسيهاى محققين فارس مسكوت گذارده مىشوند. 

زبان مولانا

فارسى زمانى زبان ادبى آسياى جنوب غربى در منطقه اسلامى بوده استּ مولانا نيز ترجيح مىداده به زبانى كه جهان اسلام آن را بهتر مىفهمد بنويسد. ايندو، سبب اصلى فارسى نويسى وى بوده استּ مولانا از شعراى درجه اول شعر فارسى و از اعاظم ادب آن بشمار مىرودּطريقت مولويه نيز كه بعدا توسط جانشينش حسام الدين چلبى اورموى و فرزندش سلطان ولد بنيادگزارده شد، تا ديرزماني به عنوان ممثل و نماينده زبان و ادب فارسى در آسياى صغير عمل نموده است. با اينهمه در كنار آثار مولانا (و سلطان ولد) به فارسى٫ آثارى از ايشان به زبانهاى عربى ادبى (فيه مافيه) و نيز اشعارى به ترتيب مقدار به زبانهاى عربى عامى٫ تركى و يونانى محاوره اى آناتولى قرون وسطي در دست است كه برخى از آنها تدقيق و چاپ شده اند.  

آثار يوناني مولانا

روابط مولانا با يونانيان آناتولي بسيار خوب بوده، بارها همران خانواده خود در صومعه يونانى "اگيوخاريتونا" حاضر گرديده و ضمن گفتگو با راهبه هاى اين صومعه به عبادت پرداخته است. حتى ادعا شده كه مولانا مطالعاتى در زمينه زبان يونان باستان داشته و به شكلى عالى بر زبان يونانى مسلط بوده است. به همه حال آنچه قطعى است اينكه رومى و فرزندش سلطان ولد علاوه بر زبان تركى، هر دو زبانهاى فارسى و عربى و يونانى نيز مىدانسته و اشعارى به اين زبانها سروده اند. زبان يونانىاى كه مولانا در اشعار خود بكار برده٫ نه يوناني ادبى، بلكه زبان يونانى مردمي و محاوره اى قرن سيزده رايج در قونيه بوده است. احتمالاً بعضي از آوازهاي محلي و بومي يونانى وي را برانگيخته كه قطعاتي به اين زبان بسرايد. ابيات يونانى مولانا با جملات عربى و فارسى و كلمات تركى در هم آميخته و به الفباى عربى- تركي نگاشته شده اند. (ابيات يونانى سلطان ولد افزون تر است. در رباب نامه: ٧٧٤٥بيت فارسى٫ ١٥٧ بيت تركى٫ ٣٥ بيت عربى و ٢٢ بيت يونانى موجود است). در مورد آثار يونانى مولانا و تاثير پذيرى وى از فلسفه و فرهنگ يونانى تاكنون آثار متعددى از جمله از طرف خانم ليانا ميستا كيدو مترجم مثنوى به يونانى چاپ شده است. 

يادگارهاى تركي مولانا  

مولانا زبان مادريش تركى را نيز در آثار خويش بكار گرفته استּرومى و فرزندش – گر چه اساسا نوشته ها و سروده هايشان را به سنت ادبى عصر خود، به فارسى بر قلم آورده اند- به نهضت تركى نويسى در آناتولى پيوسته و از خود اشعار پندآميز و راهنماى سروده شده به تركى در خطاب مستقيم به توده هاى مردم و نيز ملمعاتى به زبانهاى عربى٫ تركى و يونانى بيادگار گذارده اند. ابيات تركي و يونانى سلطان ولد افزون تر از مولانا است. 

اشعار تركي: آنچه از اشعار مولوي به زبان تركي در ميان آثار وى و به طور پراكنده تا به امروز حفظ شده و بدستمان رسيده است، بسيار كمتر از آن چيزي است كه در بعضى از تذكره‌ها و ديوانهاى شعراي پيشين به آنها اشاره شده است. به عنوان نمونه ديوان كبير كه اثرى به فارسى است علاوه بر اشعارى به عربى و يونانى، داراى حدود ٢٠٠ بيت تركى (غزل٫ قطعه٫ تك بيتى٫ و ملمع) نيز مىباشد. اشعار تركى اى كه در پايان ديوان كبير آمده اند٫ تاكنون در دبوانهاى چاپ ايران وارد نشده اند.

ملمعات تركي: مولانا برخى از اشعار ليريك و غزليات خويش را به شكل ملمعاتى با مهارت آميخته شده از عربى و فارسى و تركى و ارمنى بوجود آورده است. اين ملمعات كه در نظر اول٫ آشفته و غيرقابل درك به نظر مىآيند٫ كوشش وى براى بيان چند لايه اى و درك تجربه حقيقى اند. صاحبنظران، بخشهاى تركي ملمعات مولانا را نشانگر حاكميت آشكار و احاطه بدون مباحثه مولانا بر دقايق و ظرايف زبان تركي شمرده اندּ

تركيبات تركي: در آثار مولانا به تعبيرات فراوان تركى شامل واژگان محاوره اى٫ نقل قولهاى تركى و خطابهايى به تركان نيز برخورد مىشودּ

كلمات تركي: بخشي از كلمات تركى آثار مولانا، كلمات تركي خودى شده موجود در زبان فارسى هستند كه بويژه در زبان اغلب مولفين فارس كه در تماس با تركان بوده اند يافت مىشوندּ (شمار اينگونه واژگان تركي موجود در زبان فارسي و لهجه هاي گوناگون آن تا بيست هزار تخمين زده ميشود)ּ(٢)ּگستره اين كلمات همه لايه هاى گوناگون ذخيره لغوى زبان تركى، از واژگان تركى ادبى، باستانى، لهجه اى و محاوره اى را در بر ميگيرندּ مولانا در ميان كلمات و ابيات تركى خود، واژه هايى مربوط به لهجه تركي اى كه زبان مادرى اش بوده و در تركى آسياى صغير مرسوم نبوده اند مانند بايراشماق٫ بوْلماق٫ گميشمك٫ قيغيرماق٫ اؤكوش٫ گؤيچه­ك٫ دئييش و غيره را نيز بكار برده است. برخى از اين واژه ها مانند واژه چيكگنه به معنى كوچولو، امروز نيز عينا در زبان تركى آذرى (لهجه هاى آذربايجانى و خراسانى) رايج اند. (٣) 

تعبيرات تركي: ادعا شده است كه مولانا در اشعار فارسي خود، بياني تركي داشته ، تركي انديشيده و فارسي سروده است و در اين ميان بسياري از اصطلاحات تركي را به فارسي برگردانده استּحتى محمد خولوصى در كتاب يئددى اؤيوت (ترجمه تركي مجالس سبعه) مىگويد كه اصل مجالس سبعه، خطابه و وعظهاى هاى مولانا به مردم قونيه به زبان تركي است كه از سوى كاتب به زبان فارسي ترجمه شده استּ او اين ادعاى خود را بر كيفيت ادبي بسيار پائين و آشفتگى عبارات و اسلوب موجود در اين اثر، كه به هيچ وجه با فصاحت و كتابت مولانا قابل جمع نيستند مستند مىسازدּ

ديوان كبير تركي 

در برخي منابع از ديواني بزرگ به زبان تركي و همچنين اشعار تركى منتسب به مولانا سخن مىرودּ سامى نيهات بانارلي در كتاب "رسيملي تورك ادبياتي تاريخي" از مولوي به شكل نخستين كسي در آناطولي كه ديوان بزرگي به تركي ترتيب داده است ياد مىكندּ دكتر  ح. محمدزاده صديق"دوزگون" در كتاب سيري در اشعار تركي مكتب مولويه به اين نكته اشاره كرده و مىگويد اين ديوان حاوي اشعار پر طنين و پر شوري - بخشي از آن سروده شده در وصف ائمه اطهار - بوده و صوفيان و دراويش ابيات آن را به صورت ترجيع‌بند تضمين و در محافل مجالس خود اجرا مى نموده اندּ وى با اشاره به تاثيرپذيرى شعراي آذربايجان و ترك زبان از مولانا اضافه مىكند كه پس از مولانا، بسيارى مانند باقى از شعراى بزرگ دربار عثمانى بر اشعار تركي مولانا نظيره ها گفته آنها را تضمين و استقبال كرده اندּ او، پيدايش مكتب مولويه در ميان دراويش را نيز گواهى بر وجود ديوان كبير تركي شمرده استּ البته همه اين ادعاها و ملاحظات، محل مباحثه جدى بوده و بى شك محتاج به اثبات علمى و ادله محكم اندּ(٤)  

بنا به همين مولف، "غريبي" شاعر و ناثر آذربايجاني عهد شاه تهماسب صفوى در كتاب "تذكره مجالس شعراي روم" خود كه به زبان تركي و در تبريز تأليف نموده است، ذكر و توضيحات مفصلي از مولانا و هم مطلبي در باره اشعار تركي وي دارد:  

"اعلم المحققين و افضل العارفين؛ فريد المله و الدين مولانا جلال الدين قدس سره" دورور كى عجم ويلايتلرينده "ملاي روم"و روم ايقليمينده "موولانا خونكار"دئوم (؟) ايله مشهور و معروفدور.


اولدورور سردفتر-ى اهل-ى كيتاب

سيرر-ى گوفتاريندا عاجيزدير فوهوم

 

 ּּּּּ قارامان ويلايتينده و قونييه شهه­رينده واقيع اولموشدور و مرقد-ي پورنورلارى همان آندادير. مؤولويلر خانقاهي و مواليلر زييارتگاهيدير ...... بو موختصر اول طوطي-يى شكريستان-ى حقيقت(ين) ايسم-ى شريفي ايله قيليندي..... و توركي اشعاريندان بو مطلع و حوسن-ى مطلع، دوازده ايمام عּ(ين)  اووصافين (دا) يازديغي بندلرندير: (از اشعار تركى مولوي، مطلع زير  از ابياتي است كه در اوصاف دوازده امام سروده است):

 

اولار كيم بنده-يى خاص-ى خودا´دير٫

موحيبب-ى خاندان-ى موصطفا´دير.

حقيقت كعبه­سينين قيبله گاهى٫

ايمام و پيشواميز مورتضا´دير.


و بو بئيت داخي درويشلر پندي ايچون اول بولبول-ى گولوستان-ى ايره­م(ين) نوطق-ى جانبخشيندن واردير كه اهل-ى گوفتار، اشعارلارينا بو بيئت ايله رؤونق وئريب، ترجيع بند قيلميشلاردير: (و اين بيت مخصوصاً از جهت پند درويشان از بلبل گلستان ارم و نطق جانبخش او آمده است كه اهل گفتار ، اشعار خود را با اين بيت رونق داده و ترجيع بندهايي باآن ساخته اند).

 

دينمه٫ گؤزه­ت٫ باخما٫ چاپار قوشما هئچ!

ريند-ى جاهان اول٫ يورو، توخونما٫ گئچ!

 

بررسيهايى در باره اشعار تركى مولانا:  

در باره آثار توركى مولانا٫ تركولوگها و زبانشناساني مانند پرفسور دورفر، سالئمان٫ يالت كايا، منصوراوغلو و كؤپرولو٫ تحقيقاتى و از تركهاى ايران پرفسور ح. م. صديق٫ پروفسور ج. هئيت و از تركمنها نيز نوشته هائى دارند. با اينهمه متاسفانه تاكنون نه تمام اشعار و ابيات و نه تمام كلمات و تعبيرات تركى مولانا يكجا گردآورى و به لحاظ ادبي و زباني تدقيق نشده اندּ برخى از آثارى كه به سروده هاى تركى مولانا پرداخته و يا به آن اشاراتى كرده اند به قرار زيراند:

 

- Şerefettin Yaltkaya, Mevlana’da Türkce kelimeler ve ş‏iirler, Türkiyat Mecmuasi, 1934, cilt IV, s 111-167

- Mecdut Mansuroğlu, Mevlana Celaleddin Rumi’de Türkçe Beyit ve İbareler. Türk Dili Araş‏tı‎rmaları‎‎ Y‎IL 1954.

- ural-Altaische Jahrbucher: mawlawi Turkische Verse: von mecdut mansuroglu (istanbul). Wiesbaden – 1960.

- Salemann, Noch einmal die Selschukischen Verse, Melanges, Asiatiques, X, ilave 222-237

- Abdülbaki Gölp‎ınarlı‎. Mevlânâ Celâleddin. İnkilâp Kitabevi

- Rafael Blaga, Handbook of the Iranian Peoples.

- P. Burguière, R. Mantran: Qulques vers grecs du XIII e siècle en caractères Arabs; Bruxelles, 1952. Byzantion.

- Ragim Sultanov, Solva tiurkskogo proiskhozhd‍niia, Vstrecha - iu shsciesia V Mesnevi Dzhaladdina Rumi. V kn.: Voprosy iranskoi filologii, Baku, 1966, S 75-87. - Na azerb. iaz.

- Fuat Bozkurt, Türklerin Dili

- M. Fuat Köِprülü, Yeni Fâriside Türk Unsurlar‎, T.M. 1942, VII-VIII, cüz 1, 1-16.

- İslam Ansiklopedisi, Mevlana Maddesi

- برخى از آذربايجانيان پيرامون مولانا - حميد دباغى

- اشعار تركي مولانا - بشنو از ياد خوش حضرت مولانا-ملاعاشور قاضي٫  بي‌بي مريم شرعي

- تاريخ زبان و لهجه هاى تركى٫ دكتر جواد هئيت

- سيرى در اشعار تركى مكتب مولويه- دكتر حسين محمدزاده صديق 

مولانا از نخستين شاعران تركىسرا در غرب آسيا

بسيارى از تركولوگها و منابع گوناگون مانند دايره المعارف اسلام جلال الدين مولوى را در زمره نخستين شاعران تركى گوى آسياى صغير به شمار آورده اند. رومى و فرزندش علاوه بر پيشگامي در تركي نويسي، همچنين از پيشگامان كاربرد اوزان عروضى در شعر تركى آسياي صغير شمرده مىشوند.

بواقع اهميت اشعار تركى سلطان ولد و مولانا و .... كه به لحاظ كمى در مقابل اشعار فارسىشان غيرقابل تامل اند٫ در سنت شكنى آنهاست. تا عصر مولانا زبان تركى، زبان توده مردم روستائى و طوائف در آسياى صغير و آذربايجان و زبان دولتمردان و سلاطين جهان اسلام، هنوز به عنوان زبان ادبى غالب بكار نمىرفت و در همه عرصه هاى نوشتارى، هم در ارتباطات، هم در تحريرات خصوصى و هم در دستگاه دولتى، زبان فارسي زبان حاكم بودּ مولانا زمانى به تركي نويسى آغاز كرد كه نوشتن به زبان تركي كسر شان و عيب شمرده مىشدּ اين سروده هاى تركى كه در چنين محيطى و در اوج حاكميت بىچون و چراى زبان و ادب فارسى و سنت فارسى نگارى و فارسىسرايى در غرب عالم اسلامى نگاشته شده اند٫ مانند نورى در تاريكي، آغازگر نهضت ادبى-فرهنگى تركى سرايى و رنسانس ادبى زبان تركى در آسياى صغير و آذربايجان بوده اند.

 همه محققان در اين امر متفق اند كه مولانا با آنكه آثار گرانقدر خود را به فارسي پديد آورد و نه به تركي، و بزرگان طريقت مولويه مانند سلطان ولد در ظهور و گسترش ادب تركي در آناتولي بسيار موثر بوده اندּ پس از مولانا و به موازات فزوني گرفتن تعداد  مسلمانان ترك در آسياي صغير، بزرگان طريقت مولويه به منظور خطاب به مردم تركزبان، بيش از پيش به نظم و نثر تركي روي آوردندּ بويژه فرزند مولانا سلطان ولد، در رواج اعتقادات و آموزش عقايد متصوفانه در ميان توده هاى مردم – به سبب زبان ساده و صميمى اشعار تركى خويش - بسيار موفق بوده است. هر چند در اشعار تركى سلطان ولد، روانى، خروش و درخشندگى همفكر و همعصر تركى سراى خود يونوس ائمره ديده نمىشود، با اينهمه آثار تركى وى تاثيرى بسيار مهم در گسترش نهضت تركىنويسى در آناتولى داشته است.  

در قرن ١٣ زبان بلخ، موطن مولانا تركى خراسانى بوده است

ابيات تركى و ملمعات رومى از نخستين نمونه ها و قديميترين متون تركى غربى (اوغوز) و يا سلجوقى (٥)، منشاء تركى آناتولى-بالكان- قاقاووزى٫ تركى آذربايجانى- خراسانى و تركمنى و يا دقيقتر لهجه خراسانى تركى آذرى بشمار مىروند. ‌تركولوق مشهور پروفسور گرهارد دوئرفر (Prof. Dr. GERHARD DOERFER) در اثر خود بنام (Türkische Folklore-Texte aus Chorasan) اشعار تركى مولانا را از محصولات ادبى تركى خراسانى قديم به شمار آورده است. مولانا از شهر بلخ آمده است. به گمان پروفسور دوئرفر٫ در قرن ١٣ و قبل از آنكه اين شهر بعدها در قرن ١٦ به تصرف تركمنها در آيد٫ زبان مردم بلخ تركى خراسانى بوده است. بنابه وى، اين اشعار بيشتر خصوصيات لهجه خراسانى زبان تركى را دارا مىباشند.

 اشعار تركى مولانا-سلطان ولد از نخستين نمونه هاى ادبيات ديوانى تركى در آسياى صغير اند و به تركى اوغوزى غربى مشترك قرن سيزده، قبل از تقسيم شدن آن به دو شيوه بالكان- آناتولى و آذربايخان-خراسان نوشته شده اند. در حاليكه در آثار تركى مولانا خصوصيات شيوه هاى تركى غيراوغوزى هم منعكس شده٫ در آثار سلطان ولد كه در آناتولى نشو و نما يافته است٫ هيچكدام از اين خصوصيات ديده نمىشوند. شعر تركى سلطان ولد تركى اوغوزى (آذربايجانى-آناتولى) خالص است. متاسفانه تاكنون مجموعه كامل اشعار تركى مولانا و سلطان ولد و نيز كلمات و عبارات تركى آثار اين دو در ايران چاپ نشده است. حال آنكه در مقام مقايسه، اين اشعار سلطان ولد بسيار بيشتر از تركى استانبولى به تركى آذرى امروز نزديكتراند و تركى مولانا نيز بدون مباحثه تركى خراساني است. اساسا نمىبايست فراموش نمود كه قارامان، حتى قونيه در ناحيه موسوم به هلال آذرى قرار دارد و گويش تركى رايج در آن، قبل از بسط حاكميت تركان عثمانى به اين نواحى، همان بود كه امروزه تركى آذرى ناميده مىشود. از اينرو است كه مىبايد علاوه بر سلطان ولد-مولانا، همه آثار تركى آفريده شده در هلال آذرى، اقلا تا ظهور دولت صفوى (و حتى تا سقوط دولت عثمانى) در تاريخ ادبيات تركى آذرى نيز گنجانده شوند.  

لهجه هاى خراسانى زبان تركى

لهجه هاى خراسانى و آذربايجانى زبان تركى، دو گروه لهجه عمده شاخه شرقى اوغوز غربى را (زبان تركى آذرى امروزين را) تشكيل مىدهند. (شاخه غربى اوغوز غربى لهجه هاى آناتولى-بالكان و اوغوز شرقى به گروه لهجه هاى تركمني اطلاق مىشود)ּ شاخه شرقى اوغوز غربى و يا تركى آذرى خود شامل گروه لهجه هاى زير است:

 ا- لهجه هاى آذربايجانى: رايج در سراسر ايران٫ آذربايجان٫ عراق٫ تركيه٫ سوريه٫ گرجستان٫ داغستان٫ اردن٫ لبنان، افغانستانּ

ب- لهجه هاى خراسانى: رايج در استانهاى خراسان شمالى، خراسان رضوى، خراسان جنوبى و مازندران و جنوب ايران (ابولوردى)

ج- لهجه سنقرى: رايج در بخش ترك نشين و آذربايجانى استان كرمانشاه، شهرستان سنقرּ (بسيارى از زبانشناسان اين لهجه را جزء لهجه هاى آذربايجاني زبان تركي مىشمارند)ּ 

لهجه هاى خراسانى زبان تركى امروزه در شمال استان خراسان و در ناحيه كوچكى از جمهورى تركمنستان (؟) رايج است. اين گروه لهجه ها كه بعضى از خصوصيات تركى باستان را محافظه كرده است٫ داراى سه شيوه شمالى (اوزبكى اوغوزى)٫ غربى و جنوبى مىباشد. لهجه هاى خراسانى تركى (لهجه شرقى) زبان مادرى حدود ٨٪ و لهجه هاى آذربايجانى تركى (لهجه غربى) كه شامل لهجه هاى جنوب (قشقايى و غيره) نيز مىشود زبان مادرى حدود ٩٢٪ (٨٠،٥+ ١١،٥) از خلق ترك در ايران است. رابطه و نزديكى بين گروه لهجه هاى آذربايجانى و خراسانى زبان تركى در ايران٫ مانند رابطه و نزديكى بين گروه لهجه هاى كرمانجى و سورانى زبان كردى مىباشد.

ادبيات تركي خراساني

 لهجه خراسانى زبان تركى مرحله نخست شكل گيرى زبان ادبى تركى غربى شمرده مىشود. تاريخ تركى ادبى در خراسان٫ ايران٫ آذربايجان و تركيه همه با اشعار شعراى ترك خراسان شروع مىشود. زبان ادبى تركى غربى در آغاز (قرون ،١١ ١٢ و ١٣) بر اساس اين لهجه و با آثار حسن اوغلو اسفرايني، مولانا جلال الدين رومي و ديگران به ظهور رسيده است. تركى خراسانى همچنين زبان گروههاى تركى اى بوده است كه به سبب تهديد و فلاكت مغول تحت نامهايى چون خراسانيها، پيران خراسان-خوراسان ارنلرى٫ به آذربايجان و آناتولى مهاجرت مى كرده اند (٦). بسيارى از بنيانهاى فرهنگ تركى آذربايجانى-آناتوليايى بلاواسطه با خراسان در ارتباطندּ اولين شعراى تركى گوى در آذربايجان حسن اوغلو اسفرايني (٧) و در آنادولو خوجا دخانى (٨) هر دو از تركهاى خراسان مىباشند.  تصادفى نيست كه در ميان نخستين مشوقان و اشاعه دهندگان زبان و ادبيات تركى در آسياى صغير نام "خونكار حاجى بكتاش ولى خراسانى" ديده مىشود (٩)ּ اما گسترش و حاكميت لهجه تركي خراساني بر زبان ادبي-نوشتارى تركي غربى، در مدت كوتاهي متوقف و جاى خود را به لهجه آذربايجاني تركي داده استּنخستين آثار مكتوب به لهجه خراسانى تركى آذرى به قرار زير است: اشعار تركى مولانا، بخش شعرى بهجه الحقايق، كتاب الفرائض، لغت ابن مهنا (لغت نامه چهار زبانه به زبانهاى پهلوى٫ فارسى٫ عربى و لهجه خراسانى زبان تركى).  

چند نكته در باره نمونه هاي از اشعار تركي مولانا: 

١- شعرها را، طبق باز خواني و تصحيح خود  آورده امּ در اغلب منابع ايراني كه اشعار تركي مولانا در آنها نقل مىشوند، ثبت اشعار آكنده از اشتباهات و اغلاط املائي و خوانشى و گرامرى و ادبى استּ مثلا بند اول شعر اول در نوشته هاى چاپ ايران به اين شكل نقل ميشود:

 

اوسسون وارسا اى غافل، آلدانماغيل زنهار مالا

شول نسنه­يه كه سن قويوب، گئده­رسن اول گئرو قالا

 

حال آنكه در شعر اول مصراعهاي اول و دوم هر بند، هم قافيه اند و بنابراين شكل صحيح به شكل زير است:

 

اوسون وارسا ائى عاقيل، زينهار مالا آلدانماغيل

شول نسنه­نى كيم سن قويوب، گئده­سين اول بوندا قالا

 

همينطور در نوشته هاى چاپ ايران، اغلب بندها و ابيات شعر اول و دوم با هم در هم آميخته ميشوندּدر حاليكه در شعر اول در هر بند دو مصرع اول و دوم هم قافيه و مصرعهاى چهارم نيز بندها با هم همقافيه اندּ ولي در شعر دوم، سه مصرع اول و دوم و سوم هر بند با يكديگر هم قافيه و مصرعهاى چهارم بندها با هم هم قافيه اندּ

 

٢- همه اشعار با اورتوقرافي فونئتيك سؤزوموز نوشته شده اندּ

٣- در بازخوانى اشعار، صرف زمان حال اول شخص مفرد را –همانگونه كه در لهجه هاى شمالي و شرقى تركي خراساني مرسوم است- با پسوند –من و به شكل سئوه­رمن، ديله­رمن، گزه­رمن و ּּּּ حفظ كرده امּ معادل اين قالب در لهجه هاي معاصر آذربايجاني زبان تركي با پسوند –ه­م و به شكل سئوه­ره­م، ديله­ره­م، گزه­ره­م و ּּּּ استּ

صرف زمان حال اول شخص جمع نيز به شكل بيز فانىميز حفظ شد كه معادل بيز فانىييك در لهجه هاى معاصر آذربايجانى زبان تركي استּصرف زمان حال اول شخص جمع در لهجه هاى معاصر شمالي و شرقى خراساني زبان تركي به شكل –ميز، -ميس و -بيز (گليرميز، ּּּ) و در لهجه هاى معاصر آذربايجاني زبان تركي –ايك،- آك (گليريك،) استּ

٤- فعال بارماق – همانگونه كه در لهجه هاي تركي خراسان مرسوم است- حفظ شده استּ معادل اين فعل در لهجه هاى معاصر آذربايجاني زبان تركي وارماق استּهمينطور فرمهاي قديمي كلمات آندان، آندا، شول، اول، ּּּ به همان صورت اصلي نوشته شدندּ

٤- در لهجه هاي معاصر زبان تركي ايران و آذربايجان، هر دوى كيپهاي دوم شخص شرطى و دوم شخص مضارع با يك قالب سان-سن بيان ميشوند، به عنوان نمونه "قاليرسان" هم به معني مىماني و هم به معني "اگر بماني"، "كيمسن" هم به معنى "كسى هستى" و همه به معنى "اگر كسي هستى" مىباشدּ اما در تركي آنادولو، دو كيپ متفاوت "-سان" و "-سين" براي بيان ايندو وجود داردּ"قاليرسان" به معني "اگر بماني" و "قاليرسين" به معني "مىماني"، "سن­سين" به معنى "تو هستى" و "سن­سن" به معنى "اگر تو هستى" بكار مىرودּ از آنجائيكه به گمان اينجانب، روش دوم صحيحتر بوده و بر غناي گرامري زبان تركي مىافزايد؛ از اينرو در اشعار، وجوه شرطى را با پسوند "-سان" و  زمان مضارع حال را با پسوند "-سين" نشان دادمּ مثلا: گله­سن بوندا سنه يئى٫ غرضيم يوخ٫ ائشيديرسين- قالاسان آندا ياووزدور٫ يالينيز قاندا قاليرسين؟ (اگر بيائىּּּּ مىشنوى- اگر در آنجا بمانى، تنها مى مانى)ּ و يا سن­سين، كيم­سينּ(تو هستى، كه هستى)ּ

٥- پسوند "-ش" كه در افعال بايراشماق، آغلاشماق، گؤموشمك، ائريشمك، اوله­شمك و ּּּּ بكار رفته است، پسوند اسم ساز از فعل در زبان تركى است و با "ش" فارسى رابطه اى ندارد. از متون تورفان "اوروش" (نبرد)٫ كوسوش (آرزو)٫ بوسوش (غم)٫ ياراش (مناسب)٫ سيغيش (اضطراب)ּ در بعضى از افعال "ش" به عنوان پسوند تشديد و تاكيد نيز بكار مىرود. ككره­ش (تحقير كردن)٫ . استعمال پسوند ش در تمام زبانهاى تركى و در ايران بويژه در لهجه هاى قشقائي زبان تركى در جنوب ديده مىشود.

٦- من تركى و من فارسى ارتباطى با هم ندارند. مانند بد انگليسى و بد فارسى. من توركى از ريشه آلتائى بى به معنى من گرفته شده است. بى+ز=ما فرم جمع آن است. اشكال باستانى و لهجه اى اين كلمه بدين شرح است: بينگ٫ مينگ٫ مانگ٫ بين٫ مين٫ بن٫ من٫ مم.

٧- به منظور حفظ نوآنسهاي زباني و غناي اشعار، هر دو فرم دوبلتهايى مانند يالنيز-يالقيز و يئى-اييى را همزمان حفظ كردمּ (دوبلت، دو كلمه با ريشه يكسان است كه به لحاظ فرم، در دو مسير گوناگون متحول شده و هر دوى اين دو فرم متحول شده، اغلب با معانى متفاوت به طور همزمان در زبان حضور دارند) در زبان تركي معاصر، "يالقيز" بيشتر به معني تك و تنها و "يالنيز" به معني صرفا، همچنين "اييى" بيشتر به معني نيك و "يئى" به معني بهتر بكار مىرودּ

 توضيح چند واژه تركي مولانا:

آرسلان (آرس+لان): شيرּ فرم مغولي كلمه آسلان تركيּ (آرس= در تركي قديم به معاني حيوان گوشتخوار، شغال، دله، راسو، سمور، و لان= از پسوندهاي نام حيوان در تركى، برگرفته از ريشه چيني لونگ به معني اژدها استּ تقطيع آن به صورت ار+سلان ريشه نادرست است)

آرواد: همسر، زنּاز ريشه اوراگات-اوراقوت-اوراگاچ تركي قديمּ (ريشه شناسي اين كلمه بر اساس عورت عربي، ريشه شناسىاي عاميانه و نادرست است)

آزيق: زاد، توشه، خوراك راه، به شكل آذوقه وارد زبان فارسي شده استּ

آس: (آسي، آسسى، آسيق) : سود، منفعت، فايده

آغچا=آغي+چا: پول، شئى بهادار كه براي معامله پاياپاي بكار رودּاز ريشه آغي (پارچه ابريشمي) و يا آقى (خزينه) در تركي باستانּ

آغلاشماق: باهم گريستن، سوگواري گروهى

آليپ=آلپ: دلار، جوانمرد، بيباك، قهرمان و ּּּּ (از همين ريشه است نام طائفه آلپاغوت ساكن در استان همدان آزربايجان)

آنماق: ياد نمودن، به خاطر آوردن (از همين ريشه است آني=خاطره، آنما=يادبود، آنيت=يادمان، آنيم=يادواره،)

آييتماق: گفتن، ذكر كردن، وعده دادن، پرسيدن، به گفتار آوردن (از مصدر آيماق به همين معانيּاز همين ريشه است آيديرماق، آييتيش=احوال پرسى، آييتقان=سائل، آيديق=آي+ديق=خطاب، آييق=وعده، آيتينماق، آيتيلماق، ּּּּ)

اؤپگونو= اؤپوك+ون+و: اؤپوگونو- اؤپويونوּ بوسه ات راּ اؤپوك= بوسه، نوعى بوسه صميمي و پاك، كودكانه، بوسه طولاني و پر ادعا (همريشه با اؤپوش، اؤپوجوك، اؤپمك، اؤپوشمك، اؤپسه­مك)ּ

ائرمك: واصل شدن، رسيدن

ائريشمك: به چيزي واصل شدن

اؤكوش: زياد، فراوان، بسيار (از ريشه اؤكمك به معني انباشتنּ از همين ريشه است اؤكون=توده گل و ּּּ، اؤكوم=انبوه، اؤكولگه­ن، و مصادر اؤكوشله­مك، اؤكولمك، اؤكسونمك، اؤكمكله­نمك، ּּּּهمه در رابطه با جمع نمودن و توده كردن و انباشتن و ּּּ)

اؤيود: پند، نصيحت، اندرز

اتمك: نوعى نان

اوس: عقل، خرد، نيروي تمييز (از همين ريشه است اوسال= عقلاني، اوسچو= عقلگرا، راسيوناليست، اوسلو=باهوش)

اوغور: بخت، اقبال، پيشامد خوش، مواجهه، بركت، دولت، زمان، وقت، فرصت (از همين ريشه است اوغورلو= خوش يمن، اوغورسوز= بديمن، اوغراماق= سرزدن، اوغورلاماق= بدرقه كردن، اوغراشماق= سرو كله زدن، مشغول بودن، اوغراق = محل سرزدن، پاتوق)ּ وارد زبان فارسى نيز شده است (در عبارت اوغور بخير)

اوله­شمك: تقسيم كردن، پخش كردن (از همين ريشه است: اولكه = كشور، اولوس=ملت)

اويخو= يوخو: خواب (از مصدور اويوماق= خوابيدنּ يوخولاماق=يوخو+لا+ماق نيز به معني به خواب رفتن است)ּ

اويماق: پيروي كردن، متابعت، هماهنگي نمودن (از همين ريشه است اويسال=مطيع، اويارلاماق=انطباق، تعديل، اويوم= هماهنگى، اويغون=مناسب، اويار=o.k.)

ايلتمك: بردن، رساندن، متصل كردن، آويزان كردن (١- ايليشديرمك، آسديرماق ٢- آپارماق، گؤتورمك، ايله­تمك)

اييى= يئي، يئگ،: خوب، نيك (اييىليك = خوبى، نيكي، اييىمسه­ر= خوشبين)

بارغيل: بروּاز  مصدر بارماق به معنى رفتن (در لهجه آذربايجاني: وارماق)

باى: دارا، ثروتمند ּ از همين ريشه است باييتماق، باييماق (ثروتمند شدن و ثروتمند كردن)

بايراشماق: باهم جشن گرفتن، همريشه با بايرامּ

باييق: حقيقت، سخن راست و اصيل

بولا: اولا= باشد

بولماق: پيدا نمودن، يافتن چيز موجود (پيدا نمودن چيز گمشده = تاپماق)

بوندا: اين جهان (آندا= آن جهان)

بيگى= گيبي= كيمي: مانند

بيله: ١- همراه، با، در معيت (در اين معنى فرم اصلى آن بيرله است) ٢-حتى

چئوره: پيرامون، اطراف، محيط (از مصدر چئويرمك به معني برگرداندن، به چرخش در آوردن، واژگون كردنּ همريشه با چئويري = ترجمه، تاويل، تعبير، چئوريم= انقلاب، چئوريليش=كودتا، چئوره­چي= طرفدار محيط زيست، چئوره­له­مك = محاصره كردن، چپ چئوير= زيرو رو كردن)

چاخير: شراب (چاخيرچى= شراب فروش)

چلب: شيخ، مولا، ،مودب، بزرگوار، سرور، خداوندּ

خيصمينا: به نزديكانت (عربى)

دئره­م: ديييره­م، دئييره­م (مىگويم)ּ

دامو (تامو، تاماق): جهنم، از مصدر تامديماق= سوزاندن (تامدو= آتش فروزان، آتش سركش، شعله قوي)

دوراق: ايستگاه، موقف (از همين ريشه است دوروم= موقعيت، دوراغان= ايستا، دوراقساما=مكث، دورغون=راكد)

دورمك: گردآوري، لوله كردن، به شكل تومار پيچاندن، (از همين ريشه است دورمه­ج= لقمه بزرگ، ساندويج، دورمه و دوروم =هر دو به معناى ساندويج، به شكل ترمه وارد زبان فارسي شده است)

دويماق: شنيدن، حس نمودن (از همين ريشه است دويو=حس، دويورو=اعلانيه، دويومساماق=حس كردن، دويغو=احساسات، دويغولو=با احساسات، دويغوسال=احساساتي،)

ديرليك: گذران، نظم و نظام و زندگى، حيات، ماليات و خرجيּ (همريشه با ديرى، ديريليك، ديريم، ديريلمك، ديرچه­لمك و ּּּ)

ديره­م: درم، درهم (واحد پول، از دراخماى يونانى)

ديله­ك: آرزو، طلب، خواهش (از همين ريشه است ديله­نمك، ديله­نچي،)

سئييرتمك: جهاندن، پراندن، به سرعت راندن (قوشوشدورماق، آتلاتماق، سيچراتماق)

سانماق: گمان و ظن كردن (از همين ريشه است ساني= حدس و گمان، سانال=مجازي، سانري=هالوسيناسيون)

سوار: سو+ار: شخص نظامي، سرباز (سوبك=سو+بك=فرمانده نظامى، در نام سوبك تكينּدر فارسى به اشتباه سبك تكين نوشته مىشود)

سونمك: كش دادن و دراز كردن بدون قطع و پاره نمودن چيزي

شول (شو+اول): اين، آن (اشاره به مكان و زمان نزديك) (شؤيله=شو+اؤيله=اينگونه، اينسان، شونلار=اينها، اينان)

قاتى: سخت، سفت، شديد، جامد، خشن و بي رحم، تندروּ (از همين ريشه است قاتيق، قاتيلاشماق= سفت شدن)

قارا (قاراق): مردمك چشمּ قاراگؤز=قاراق گؤز=گؤزون قاراغى= مردمك چشمּ مجازا نور چشمى

قارينداش: همزاد، ريشه كلمه قارداش در تركى معاصرּ

قامو: همه، عموميּ (فرمهاي تاريخي و لهجه اى آن: قاموق، قاميغ، قاماق، قاموغ، كاموغ، خاميخ، هامىּּּ)

قاندا: در كجا، در كدام سو

قايى: محكم، سفت (از همين ريشه است قاييم)

قوپوز: ساز ملي ترك

قوز: بچه، كوچك، زائيدن وּּּ (از همين ريشه است قوزو = بره، قوزلاق=گوسفند و بز حامله، قوزلوق=محل نگهدارى بره و ּּ)

قول: بنده، عبد (قوللوق=خدمت، سرويس، قوللوقچو=خادم، قوللانماق=استفاده كردن)

قيغيرماق (قاغيرماق): ذكر با صداى بلند، آواز دادن، فريادּ (همريشه با قيغيلداماق=صدا كردن نوزاد، قيغيرتي=صداي تكلم نوزاد)

قيلاووز (قيلابوز): دليل، راهنما، كتاب خودآموز، به شكل قلاويز-گلاويز به زبان فارسى وارد شده است (وسيله اي براي باز كردن سوراخ در فلزات)

كاني: كى+آني= كه او را

كندؤز=كندي+اؤز: خويشتن

كيچكينن: خرد و كوچك

گؤموشمك: دفن نمودن با كمك هم (از همين ريشه است گؤمو=چيز دفن شده، گؤموت=خزينه، گؤمولو=مدفونּكؤمه­ج، كؤمور،)

ما: هان!، اينك! بفرما! (ايشته!، آل!)

نسنه: شئى، چيز

نسنه­رمك: به چيزي دست يافتن

يئى= اييي، يئگ،: بهتر، نيك، خوب (يئىله­مك=ترجيح دادن، بيزدن يئىلر=از ما بهتران، اجنه)

ياراق: آمادگى، تداركات،حاضر، چيز مفيد و بدردبخور، سلاح، زره، سپر (به شكل يراق به زبان فارسى وارد شده است)

يارغى: محكمه، دادگاه (از همين ريشه است يارغيلاماق=محاكمه نمودن، يارغيچ=قاضي،)

يارليغاماق: عفو نمودن، ترحم كردن، رحمت

يازى: دشت و صحرا

يازيق: گناه و خلاف شرعى، يازيقلى=گناهكار (خلاف عرفي=سوچ، مجرم=سوچلو)

يالقيز: تنها (از ريشه يالينقوس)

يالينيز (يالنيز): صرفاּ (از ريشه يالينقوس)

ياولاق=ياو+لاق: بد، ناشايست، بى ارزش، پست

ياووز: بد، زبون، سخن درشت، بد و بيراهּ از ريشه ياو (در كلمات ياوا و در ياولاق= زشت، نامطلوب، ناخوشآيند، به درد نخور، وخيمּ به زبان فارسي به صورت ياوه وارد شده استּ همريشه با ياواش كه زبان فارسي به شكل يواش وارد شده است)

 

نمونه هايى از اشعار تركى مولانا:

 

ايلك قوشوق- شعر اول:

 

اوسون وارسا ائى عاقيل Usun varsa ey âqil

زينهار مالا آلدانماغيل! Zinhar mala aldanmağıl

شول نسنه­نى كيم سن قويوب Şol nəsnəni kim sən qoyub

گئده­سين اول بوندا قالا Gedəsin ol bunda qala

 

سن زحمتيني گؤره­سين Sən zəhmətini görəsin

دونيا مالينى دوره­سينDünya malını dürəsin
آنلار قاليرلار خرج ائديب Anlar qalırlar, xərc edib

آنمايالار سنى بيله Anmayalar səni bilə


سنى اونودور دوستلارين Səni unudur dostların

اوغلون٫ قيزين٫ آروادلارين Oğlun, qızın, arvadların

اول مالينى اوله­شه­لر Ol malını üləşələr
حئساب ائديب قيلدان قيلا Hesab edib qıldan qıla

 

بير دملييه آغلاشالار Bir dəmliyə ağlaşalar

آندان باريب بايراشالار Andan barıb bayraşalar

سنى چوخورا گؤموشوب Səni çuxura gömüşüb

تئز دؤنه­لر گوله گوله Tez dönələr gülə gülə

 

قيلمايالار سنه وفا Qılmayalar sənə vəfa

بونلار باي اولا، سن گدا Bunlar bay ola, sən gəda

سنين اوچون وئرمه­يه­لر Sənin üçün verməyələr

بير پارا اتمك يوخسولا Bir para ətmək yoxsula

 

بوگون سئوينيرسين منيم Bugün sevinirsin mənim

وار دييه آغچام، آلتينيم Var diyə ağçam, altınım

آنمازمىسين اول گونو كيم Anmazmısın ol günü kim

مؤحتاج اولاسين بير پولا؟ Möhtac olasın bir pula

 

اول مال دئدييين مار اولا Ol mal dediyin mar ola

حاقق´ين گؤزونده تار اولا Haqq’ın gözündə tar ola

هرگيز مدد بولماياسين Hərgiz mədəd bulmayasın

چئوره باخيب ساغا، سولا Çevrə baxıb, sağa sola

------------------------------------------

ايكينجي قوشوق- شعر دوم:

 

ايلتدين ايسه آندا چيراغ  İltdin isə anda çiraq

اولا سنه اول خوش دوراق   Ola sənə ol xoş duraq

بوندا نه كيم قيلدين ياراق  Bunda nə kim qıldın yaraq

آندا سنه قارشى گله Anda sənə qarşı gələ

 

مال، سرمايا قيلغيل آزيق Mal sərmaya qılğıl azıq

حاقق´ا اينانيرسان باييق  Haqq’a inanırsan bayıq

ياپ آخيرت٫ دونيانى ييخ  Yap axirət, dünyanı yıx

تا ائره­سين خوش منزيلهTa erəsin xoş mənzilə

 

چون اولا الينده ديره­م  Çün ola əlində dirəm

يئتديكجه گوج، قيلغيل كرم  Yetkicə güc, qılğıl kərəm

اؤيود بودور كى من دئره­م  Öyüd budur ki mən derəm

دؤولت آنين اؤيود آلا  Dövlət anın öyüd ala

 

آييتما مال اولدو تلف! Ayıtma mal oldu tələf

حاقق مين بيرين وئره­ر خلف  Haq min birinin verər xələf

قيلغيل سلف! قيلما علف! Qılğıl sələf! Qılma ələf

ورنه هامى ضاييع اولا!  Vərnə hamı zayi ola

 

ديله­ر ايسه­ن عئيش-ى ابد Dilər isən eyş-i əbəd

قيل نه دئدييسه اول احد  Qıl nə dediysə ol əhəd

اوندان ديله هر دم مدد! Ondan dilə hər dəm mədəd

تا ائريشه­سين حاصيلا!  Ta erişəsin hasıla

 

بئيله بويوردو لم يزل: Beylə buyurdu ləm yəzəl

"بيلين منى! قيلين عمل!  Bilin məni! Qılın əməl

ترك ائيله­نيز طول-ى امل Tərk eyləniz tul-i əməl

اويمايينيز هر باطيلا!  Uymayınız hər batıla

 

يوخسول ايسه­ن، صبر ائيله­گيل Yoxsul isən, səbr eyləgil

گر باى ايسه­ن، خئير ائيله­گيل!  Gər bay isən, xeyr eyləgil

هر بير حالا شوكر ائيله­گيل! Hər bir hala şükr eyləgil

حاقق دؤندوره­ر حالدان حالا  Haq döndərər haldan hala

 

دونيا او´نون٫ آخرت او´نون  Dünya onun, axrət onun

نئعمت او´نون٫ مئحنت او´نون  Ne’mət onun, mehnət onun

دامو  او´نون٫ جننت او´نون Damu onun, cənnət onun

دؤولت اونون كاني بولا  Dövlət onun k’ani bula

 

حاق´دان منه نه مال گره­ك Haq’dan mənə nə mal gərək

نه قيل گره­ك٫ نه قال گره­ك  Nə qil gərək, nə qal gərək

ديله­ييم اييى حال گره­ك Diləyim iyi hal gərək

كندؤزونو بيله­ن قولا  Kəndözünü bilən qula

 

اول كيم گئده اوزاق يولا  Ol kim gedə uzaq yola

گره­ك آزيق آلا بيله  Gərək azıq ala bilə

آلماز ايسه يولدا قالا Almaz isə yolda qala

ائرمه­يه هرگيز منزيله Erməyə hərgiz mənzilə

 

وئردى سنه مالى چلب  Verdi sənə malı Çələb

تا خئيره قيلاسين سبب  Ta xeyrə qılasın səbəb

خئير ائيله­گيل، حاق قيل طلب! Xeyr eyləgil, Haq qıl tələb

وئرمه­دن اول مالى يئله!  Vermədən ol malı yelə

 

آس ائتمه­يه مالين سنين As etməyə malın sənin

خوش اولمايا حالين سنين  Xoş olmaya halın sənin

نسنه­رمه­يه الين سنين Nəsnərməyə əlin sənin

گر سونمه­دينسه ال اله  Gər sünmədinsə əl ələ

 

من بير بيچاره ائى ايلاه! Mən bir biçarə ey İlah

ياولاق چوخ ائيله­ديم گوناه  Yavlaq çox eylədim günah

يازيقلاريمدان آه، آه! Yazıqlarımdan ah ah

ما شرح ائده­م، گلمز ديله  Ma şərh edəm gəlməz dilə

 

ائى شمس، ديله حاق´دان حاق´ي! Ey Şəms, dilə Haq’dan Haq’ı

بيز فانىبيز ، اولدور باقى  Biz fanibiz. Ol’dur baqi

قامولار او´نون موشتاقى  Qamular O’nun muştaqı

تاخوده­كو (؟) كيمين اولا!  Taxudəki (?) kimin ola

------------------------------------------

كيچكينن اوغلان٫ هئى بيزه گلگيل!  Kiçkinən oğlan, hey bizə gəlgil

داغلاردان داشدان٫ هئى بيزه گلگيل!  Dağlardan daşdan, hey bizə gəlgil

آى بيگى سندين٫ گون بيگى سنسين  Ay bigi səndin, gün bigi sənsin

بيمزه گلمه! بامزه گلگيل!  Biməzə gəlmə, baməzə gəlgil

كيچكينن اوغلان٫ اوتاغا گيرگيل!  Kiçkinən oğlan, otağa girgil

يولو بولمازسان٫ داغلاردان گزگيل!  Yolu bulmazsan, dağlardan gəzgil

اول چيچه­يى كيم، يازىدا بولدون  Ol çiçəyi kim yazıda buldun

كيمسه­يه وئرمه! خيصمينا وئرگيل!  Kimsəyə vermə, xısmına vergil

------------------------------------------

گله­سن بوندا سنه يئى٫ غرضيم يوخ٫ ائشيديرسين Gələsən bunda sənə yey, qərəzim yox, eşidirsin

قالاسان آندا ياووزدور٫ يالينيز قاندا قاليرسين؟ Qalasan anda yavuzdur, yalınız qanda qalırsın

چلب´يندير قامو ديرليك٫ چلب´ه گل! نه گزه­رسين؟ Çələb’indir qamu dirlik, Çələb’ə gəl nə gəzirsin

چلبى قوللارين ايسته­ر٫ چلبى´نى نه سانيرسين؟ Çələbi qulların istər Çələb’ini nə sanırsın

نه اوغوردور٫ نه اوغوردور٫ چلب آغزيندا قيغيرماق Nə uğurdur, nə uğurdur Çələb ağzında qığırmaq

قولاغين آچ! قولاغين آچ! بولا كى آندا دويارسين Qulağın aç, qulağın aç, bola ki anda duyarsın

------------------------------------------

اگر يئىدير قارينداش٫ يوخسا ياووز  Əgər yeydir qarındaş, yoxsa yavuz

اوزون يولدا سنه بودور قيلاووز  Uzun yolda sənə budur qılavuz

چوبانى برك توت! قوردلار اؤكوشدور  Çobanı bərk tut, qurdlar öküşdür

ائشيت مندن قارا گؤزوم٫ قارا قوز!  Eşit məndən qara qözüm, qara quz

اگر تات´سان و گر روم´سان و گر تورك  Əgər Tatsan, vəgər Rumsan, vəgər Türk

زبان بىزبانان را بياموز!   Zəbani bizəbanan ra biyamuz

------------------------------------------

اوخچولاردير گؤزلرى٫ خوش نسنه­دير اول قاشلارى  Oxçulardır gözləri xoş nəsnədir ol qaşları

اؤلدوره­ر يوز سوارى٫ كيمدير بو آليبپ آرسالان؟  Öldürər yüz suəri kimdir bu Alıp Arsalana

------------------------------------------

از ملمعات تركي-فارسي مولانا

 

دانى كه من به عالم٫ يالنيز سنى سئوه­رمن

چون در برم نيايى٫ اندر غمت اؤله­رمن

من يار باوفايم٫ بر من جفا قيليرسين

گر تو مرا نخواهي، من خود سني ديله­رمن

روئى چو ماه دارى٫ من شاددل از آنم

زان شكرين لبانت٫ بير اؤپگونو ديله­رمن.

تو همچو شير هستى ٫ منيم قانيم ايچه­رسين٫

من چون سگان كويت٫ دنبال تو گزه­رمن

فرماى غمزه ات را٫ تا خون من نريزد

ورنه سنين اليندن من يارغي‌يا بارارمن

هر دم به خشم گويى: بارغيل منيم قاتيمدان!

من روى سخت كرده٫ نزديك تو دورارمن

روزى نشست خواهم٫ يالقيز سنين قاتيندا

هم سن چاخير ايچه­رسين٫ هم من قوپوز چالارمن

روزى كه من نبينم آن روى همچو ماهت

جانا! نشان كويت٫ از هر كسى سورارمن

آن شب كه خفته باشى٫ مست و خراب و تنها

نوشين لبت به دندان٫ قاتى قايى يارارمن

ماهى چو شمس تبريز٫ غيبت نمود و گفتند:

از ديگرى نپرسيد٫ من سؤيله­ديم٫ آرارمن

------------------------------------------

ماهست نمىدانم٫ خورشيد رخت يانه

بو آيريليق اودونا٫ نئجه جيگريم يانه؟

مردم ز فراق تو٫ مردم كه همه دانند

عئشق اودو نهان اولماز٫ يانار دوشه­جك جانه

سوداى رخ ليلى٫ شد حاصل ما خيلى

مجنون كيمى واوئيلا٫ اولدوم گينه ديوانه

صد تير زند بر دل٫ آن ترك كمان ابرو

فيتنه­لى آلا گؤزلر٫ چون اويخودان اويانه

ائى شاه شجاع الدين٫ شمس الحق تبريزى!

رحمتدن اگر نولا٫ بير قطره بيزه دامه؟

------------------------------------------

مرا ياريست ترك جنگجويى

كه او هر لحظه بر من ياغى بولغاى

هر آن نقدى كه جنسى ديد با من

ستاند او ز من تا چاخير آلغاى

بنوشد چاخير و آنگه بگويد:

تلا لالا تلا ترلم٫ تلا لاى

گل ائى ساقى٫ غنيمت بيل بو دم­نى!

كه فردا كس نداند كه نه بولغاى

الا ائى شمس-ى تبريزى نظر قيل!

كه عشقت آتش است و جسم ما ناى

------------------------------------------

اى ترك ماه چهره! چه گردد كه  صبح تو

آيى به حجره من و گويى كه : گل برى!؟

تو ماه تركى و من اگر ترك نيستم

دانم به اين قدر كه به تركيست آب سو

آب حيات تو گر ازين بنده تيره شد

تركى مكن به كشتنم اى ترك ترك خو

رزق مرا فراخى از آن چشم تنگ توست

اى تو هزار دولت و اقبال تو به تو

مكش از بهر خون من اى آرسالان قيليچ

عشقت گرفته جمله اجزام مو به مو

نام تو ترك گفتم از بهر مغلطه

زيرا كه عشق دارد صد حاسد و عدو

گؤيچه­ك باخيشلارين بر ما فسون بخواند

اى سيز ديشى تو سئىره ك و دسيز ديش هانى بيجو (؟)

تكتور شنيده ام از تو و خاموش مانده ام

غماز من بس است در اين عشق رنگ و بو

------------------------------------------

رسيد تركم با چهره اى گل وردى٫ بگفتمش:

چه شد آن عهد؟ گفت: اول واردى

بگفتمش كه: يكى نامه اى بدست صبا بدادم

اى عجب آورد؟ گفت: گؤسته­ردى

بگفتمش چرا به يكه آمدى اى دوست؟

سئييرتدى يولداشيم يولدا٫ ائردى

------------------------------------------

من كجا، شعر از كجا؟ ليكن به من در مىدمد

آن يكي تركي كه آيد، گويدم: هئي كيمسين؟

------------------------------------------

يا اوحدالجمال٫ يا جانيم مىسين؟!

تو از عهد من اى دوست مگر ناديمسين؟

قد كنت تحبنى٫ فقل: تاجيك´سين

واليوم هجرتنى٫ فقل: سن كيمسين؟

------------------------------------------

آن ترك سلامم كند و گويد "كيمسين"

گويم كه "خمش كن كه نه كي دانم ني بي

------------------------------------------

گفتم فضولى من: اى شاه خوش و روشن!

اين كار چه كار تست؟ كو سنجر؟ كو قوتلو؟

مست است دماغ من، خواهم سخنى گفتن

تا باشم من مجرم، تا باشم يازيقلى

------------------------------------------

آن پسر پينه دوز٫ شب همه شب تا به روز

بانگ زند چون خروس: اسكى پاپوچ كيمده وار؟

------------------------------------------

اوزون ائى يار-ى رؤوحانى

وئرير ايسسى كيمى جانى

سنين اول اييىلييين هانى؟

اگر من متهم باشم؟

------------------------------------------

به صلح آمد آن ترك تند و عربده جو

گرفت دست مرا و گفت: تانرى يارليغاسين

------------------------------------------

آييتديم: بگيم٫ تانرى اوچون بو بنده­نى آزاد

اؤپتور يئرى كؤب سؤيله­مه! آخر اين چه نادانى است؟

------------------------------------------

(١)- مولانا از اين دو ترك آذربايجاني حيات خويش به شكل گل (شمس الدين تبريزى) و گلاب (حسام الدين چلبي اورموى) ياد كرده استּاساسا مولانا محصور در محيطى آذربايجاني بوده و آذربايجانيان مهر خود را بر خلقت اسطوره مولانا زده اند: شمس الدين تبريزى (زاينده مولاناى عارف)، اخى ترك حسام الدين چلبى اورموى (آفريننده مولاناى شاعر و عامل نگارش مثنوى و ּּּ اولين جانشين وى)، شيخ نصيرالدين محمد خوئى (انديشمند آذربايجاني ملقب به اخي ائوره­ن، موسس جريان پيش علوى اخوت- فتوت (از غلات شيعه) در آناتولى يعنى تشكيلات اخيان روم (قارداشلار-برادران)، اهل شهر خوى آذربايجان كه در عصر سلاجقه روم به آسياى صغير مهاجرت كرده بودּنام اخيان و شخص اخى ائوره­ن در ماجراى قتل شمس تبريزي نيز به ميان كشيده شده است)، سراج الدين اورموى (فقيه روشنفكر  قونيه كه چتر حمايت خود را بر مولانا و آئين سماع و موسيقى گشود)، بدرالدين تبريزى (اولين آرامگاه مولانا، كعبه عاشقان تحت نظارت معمار دوره سلجوقى و شيميدان مشهور آذربايجانى بدرالدين تبريزى و در زمان سلطان ولد و از طرف عارف ترك آذربايجاني حسام الدين چلبى اورموى ساخته شده است)، شهاب الدين سهروردى، ּּּּ تنها شمارى از آذربايجانيان پيرامونى حيات مولانا هستندּ

 

 (٢)-  آقاى صفا از محققين نژادپرست و قوميتگرايان افراطى فارس، در صفحه ٣١٤ از جلد سوم كتاب تاريخ ادبيات در ايران (نام اين كتاب اشتباه است، درست آن مىبايد تاريخ ادبيات فارسي مىشد) در اشاره به واژگان تركي آثار مولانا چنين مىگويد: در رباب نامه سلطان ولد پسر مولوى ٥٦١ بيت شعر تركى و در ديوان او و همچنين ديوان كبير مولانا ابيات متعدد تركى و در مثنوى مولوى كلمات بسيار تركى بكار رفته است و اين نيست مگر تاثير مستقيم حكومت تركان در طول قرن پنجم و ششم هجرى و سپس استيلاى مغول و تاتار كه بدبختانه در روزگاران بعد نيز تا ديرگاه با غلبه و استيلاى زبان تركى در سازمانهاى كشورى و لشكرى ايران همواره بود. به همين سبب است كه با همه كوششهايى كه شده است٫ بر اثر مقاومت گروه بزرگ از گندمنمايان جو فروش٫ هنوز واژه هاى بسيار تركى كه معادل فارسى آنها را به آسانى مىتوان يافت٫ در زبان فارسى باقى است و معلوم نيست آنها را بيادگار كدام دسته از وقايع خوب يا بد نگاهبانى مىكنند!.

 

(٣)- در لهجه هاى خراسانى زبان تركي معاصر، چيستاني بدين شكل وجود دارد: كيشگينه قازان، آشي مزه­لي؟ يانيت - گيرده­كانּ(ديگ كوچولو، غذايش لذيد؟ جواب - گردو)ּ معادل اين كلمه در زبانهاى ديگر تركى چنين است: كيچكينه (تركى تاتارى)٫ كيسكينه (تركى باشقوردى)٫ كيچكينه­گه (تركى اوزبكى)٫ كيچيك كينه (تركى اويغورى)٫ كيسكينه٫ كيشكن تاى (تركى قزاقى)٫ كيچينه­كى٫ كيچينه (تركى قرقيزى).

 

 (٤)- داده هاى اين پاراگراف را از كتاب زير نقل كرده ام: "نگاهى نوين به تاريخ ديرين تركهاى ايران"ּ تاليف محمد رحمانى فر، نشر اختر، ١٣٧٩ ּ تبريزּ مشخصات كتاب دكتر محمدزاده صديق چنين است: "سيري‌ در اشعار تركى مكتب‌ مولويه‌"ּ چاپ‌ اول‌ ٦٩ּ مولف‌ در اين‌ كتاب‌ پس‌ از ذكر مقدمه‌اي‌ در باب‌ Ğزبان تركىğ، Ğاقوام‌ ترك‌ğ، Ğتركان‌ در خدمت‌ اسلام‌ğ و... به‌ شرح‌ زندگي‌ و شخصيت‌ مولوي‌ پرداخته‌ و نمونه‌هايي‌ از اشعار فارسي‌ و تركى مولوي‌ را آورده‌ است‌. درج‌ و شرح‌ اشعار تركى مولوي‌ و درج‌ شرح‌ حال‌ و اشعار تركى پيرو مولانا از ديگر بخش‌هاي‌ كتاب‌ است‌.

 

 (٥)- بعضا به شاخه غربي تركي اوغوزى يعنى تركى تركيه-بالكان و تركى آذربايجان-خراسان يكجا تركى سلجوقى گفته مىشود. اين دو، گرچه به لحاظ ادبى و سياسى يعنى به سبب داشتن دو خط و ادبيات مستقل و نيز زبان دولتى بودن، دو زبان مستقل به حساب مىآيند٫ اما از جهت زبانشناسى دو لهجه بسيار نزديك يك زبان به شمار مىروند. به زبان تمام اقوام اوغوز در دوره و قلمرو سلجوقيان نيز، تركى سلجوقى گفته شده است. در قرون بعد اين نام با اصطلاح تركمن كه به اوغوزهاى مسلمان اطلاق مىشد عوض گرديد. (سلجوقيان كه نام خود را از فرمانده ارتش دولت اوغوز يانغو سلجوق بيگ گرفته اند٫ بين قرون ١١ تا ١٤ ميلادى امپراتورى وسيعى از تركستان تا درياى مديترانه تشكيل داده بودند).

 

 (٦)-  آبدالان روم (اوروم آبداللارى) كه مهر خود را بر امر تشكل هويت و فرهنگ تركى آسياى صغير و جنوب غربى اروپا زده اند٫ عمدتا درويشان و غازيان توركمان- تورك (آذربايجانى و خراسانى) بودند كه در قرون ١١-١٣ از آذربايجان و خراسان با نام "خراسان ارنلرى" و "خويلولار" و... به آناتولى روى آورده اند. اين توركمانان (تركان آذرى) كه از پيشگامانشان "سارى سالتوق" (از خراسان)٫ "بابا الياس" (از خراسان)٫ "آبدال موسى" (از خوى)٫ "گئييكلى بابا" (از خوى)٫ "شيخ بوزاغى" (از مرند)٫ "حاجى بكتاش" (از خراسان) ٫ اخى ائوره­ن (از خوى) و .... اند در فتح ممالك بيزانس بدست تركان و گسترش اسلام در آناتولى و بالكان پيشگام بوده و اشتراك داشته اند.

(٧)- حسن اوغلو:  شاعر بزرگ و صوفى حروفى ترك٫ "شيخ عزالدين اسفراينى خراسانى" متخلص به "حسن اوغلو" در تذكره هاى قديمى و نيز تاريخ ادبيات آذربايجان از موقعتيى استثنايى برخوردار است. او به عنوان پيشگام و يكى از مهمترين شعرايى كه به زبان تركى آذرى سروده اند و يا حتى موسس زبان شعرى تركي آذرى پذيرفته شده است.

 

 (٨)- خوجا دخانى خراسانى: نخستين نماينده ادبيات ديوانى و كلاسيك تركى در آسياى صغير و همچنين آغازگر شعر غيردينى تركى در آناتولى بشمار مىرودּ وى اصلا از تركهاى خراسان مىباشد ּ

 

 (٩)- حاجى بكتاش ولى نيشابورى: داعى باطنى٫ قديس٫ فيلسوف٫ ولى و انسانگراى بزرگ از تركان نيشابور خراسان استּ طريقت علوى (غلات شيعه) "بكتاشيه" منتسب به وى بوده و در اطراف شخصيت وى تشكل پيدا كرده است. به باور تركان علوى (قزلباش و بكتاشى)٫ "حاجى بكتاش ولى" و "شاه اسماعيل ختايى" دو پير-رهبر تركى مىباشند كه در راه تاسيس اتحاد تركان اوغوز غربى مجاهدت نموده اند. "حاجى بكتاش" به احتمال بسيار با "مولانا" در ارتباط بوده و هر دو به يقين از يكديگر خبردار بوده اند ("حاجى بكتاش" با دو شخصيت تاريخساز ترك آذربايجانى-خراسانى ديگر نيز ٫ "اخى ائورن خويى" متوفى به سال ١٢٦٠ و "بابا الياس خراسانى" متوفى در نيمه دوم قرن سيزده ميلادى در آسياى صغير ملاقات نموده است) .

 

گئرچه­يه هو!!!

 


 تركى مولانا

http://www.turkmurunu.blogfa.com/

در روند توسعه سياسي، که مي بايست پيام آور جامعه اي قانونمند، و اعتراف و احترام به حقوق افراد و گروه ها باشد، ايجاد حس وفاداري و تعهد يکسان و هماهنگ ميان تمام افراد و گروه ها نسبت به اصول و ارزش هاي مشترک جامعه به محوريت Ğهويت مليğ ضروري است. 

بایسته های هویت ملی/ عبدالکريم اهوازي

 

1-     بي ترديد پرداختن به مساله هويت ملي با توجه به ساختار گوناگون از نظر قومي، نژادي، مذهبي و فرهنگي جامعه ايراني و در شرايط بين المللي و منطقه اي بحران زده کنوني پراهميت و بسيار حساس است و بديهي است که تامل، دقت و حساسيت پژوهشگران و صاحبنظران را مي طلبد.
 همچنين مي بايست پيش از هر چيز ذهنيت خود را از انگاره ها و نگرش هاي مطلق گرا و ديدگاه هاي يکسويه نگر که متاسفانه به شکل برجسته اي در ادبيات  سياسي ما و به ويژه در برخورد با مساله  قوميت ها و فرهنگ هاي مختلف نمود مي يابند، بزداييم. در شرايط حال حاضر آنچه بيش از پيش بر اهميت موضوع مورد بحث افزوده و به آن ابعاد فرامرزي،  منطقه اي و جهاني بخشيده، در واقع متاثر از عواملي است که نقش بسزايي در فراهم آوردن امکان درک بهتر مناسبات اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي را براي انسان ها دارند که عبارتند از: انقلا ب در عرصه ارتباطات و اطلا عات، از بين رفتن حدود و فواصل و موانع  جغرافيايي و مرزهاي فرهنگي،  ارتقا و رشد سطح آگاهي هاي عمومي  و نيز شناخت مردم نسبت به هويت هاي فردي و گروهي خود.
 مساله قوميت و گروه هاي قومي عموما از زمان فروپاشي کمونيسم در اتحاد  جماهير شوروي سابق و پايان جنگ سرد با جديت و گرمي مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. در حال حاضر حدود صد و هشتاد کشور جهان به لحاظ قومي ناهمگون و  به نوعي داراي  ويژگي تنوع قومي و نژادي هستند که کشور ايران نه تنها از جمله اين کشورها است  که اقوام و گروه هاي قومي و فرهنگي تشکيل دهنده جامعه ايران به نحوي است که اطلاق واژه هاي Ğکثيرالملهğ و Ğکثيرالقومğ به اين کشور گوياي اين واقعيت غيرقابل انکار بوده و هست. اين گوناگوني که شامل گروه هاي قومي و زباني و مذهبي و نژادي و ... است به گفته اي ، خصيصه بنيادي- و نه تنها خاص- جامعه ايران است. موضوع تنوع قومي و فرهنگي از آنجايي که در ارتباط تنگاتنگ و مستقيمي با موضوعات و مقولا تي همچون Ğوحدت و يکپارچگي ملي و Ğهويت مليğ و نيز Ğامنيت مليğ است از اين رو ويژگي Ğتنوع و تکثرğ جامعه ايراني  به مثابه شمشير دو تيغي است که هم مي تواند فرصت باشد و هم به عنوان يک تهديد تلقي گردد. لذا يادآوري اين نکته  بسيار ضروري است که هيچگاه طرح مساله قوميت ها ناقض انديشه Ğاتحادğ  يا منکر اصل Ğوحدت مليğ  نيست، بلکه عدم پرداختن و بازبيني و بازشناسي  اينگونه مسائل يا به حاشيه راندن اين قبيل مباحث از گستره پژوهش ها و نشست هاي علمي و فرهنگي مي تواند تهديدي براي Ğوحدت مليğ  و در نتيجه Ğامنيت مليğ باشد.
2- در روند توسعه سياسي، که مي بايست پيام آور جامعه اي قانونمند، و اعتراف و احترام به حقوق افراد و گروه ها باشد، ايجاد حس وفاداري و تعهد يکسان و هماهنگ ميان تمام افراد و گروه ها نسبت به اصول و ارزش هاي مشترک جامعه به محوريت Ğهويت مليğ ضروري است. منظور از اصول و ارزش هاي مشترک به طور خلاصه، جان، مال، حيثيت مردم، حفظ تماميت ارضي، استقلال و حاکميت کشور است. حال که اقتدار و توانايي کشوري در حفظ اين اصول و ارزش ها در برابر تهديدات به عنوان Ğامنيت مليğ تعريف مي شود، اين Ğهويت مليğ است که حس وفاداري را همواره جان تازه مي بخشد و آن را يکسان و هماهنگ در جهت منافع مشترک جامعه بسيج مي کند. اما پرسش مهم و بنيادين آن است که کدام Ğهويت مليğ مي تواند چنين کارکردي داشته باشد؟ بديهي است در جامعه  متنوع و گوناگوني (از نظر قومي و مذهبي و فرهنگي) مثل ايران، هويتي موفق و کارساز است که صفت Ğمليğ آن در حقيقت در برگيرنده تمام هويت هاي قومي و مذهبي و فرهنگي اين سرزمين باشد و نه نافي آنها. لذا از اين رو است که چنانچه فرآيند هويت سازي در ايران بر پايه بنياد گرايي صورت گيرد، اين فرايند به بن بست خواهد رسيد. يعني هيچگاه نبايد تصور کرد که هويت هاي گوناگون نمي توانند هويت ملي واحدي را تشکيل دهند يا نبايد تصور کرد وجود هويت هاي مختلف جامعه در تضاد با مفهوم هويت ملي و منافي با آن هستند، چرا که سير تحول و ضرورت هويت ملي جامعه ايران بيانگر اين واقعيت است که همه گروه هاي فرهنگي و ديني براي شکل دهي و سامان بخشيدن به هويت ملي مشارکت داشته اند. بنابراين از بايسته هاي تحکيم و همين طور پويايي هويت ملي، بازنگري و بازشناسايي و تعريف عناصر ثابت و متغير آن و بازسازي آنها مطابق با نيازها و واقعيت ها و شرايط جامعه است و اين هويت ملي جامع و پويا است که مي تواند ضامن Ğوحدت مليğ باشد.
تعريف وحدت و اتحاد ملي نزد آنان، عبارت از وحدت زبان و نژاد و فرهنگ است. يکپارچگي و اتحاد و همبستگي ميان تمام ايرانيان را برابر با طرح ملت واحد و همگون و در نتيجه هويتي يگانه و تحميلي و ثابت مي دانند. کساني که نه تنها سعي در انکار و انزواي ديگر گروه ها و قوميت ها و فرهنگ هاي موجود در قلمرو سياسي ايران دارند بلکه خواستار استحاله و پاکسازي آنها هستند. از اين رو در باور راديکالش اشاره به واقعيت متنوع جامعه ايران و ضرورت اعتراف و احترام به حقوق افراد و گروه هاي مختلف جامعه وتحقق خواسته هاي مشروع آنان، واگرايي، تجزيه طلبي و تفرقه اندازي تلقي مي گردد و آن را بدون ترديد به عنوان تهديدي جدي عليه امنيت ملي مطرح مي کنند.
با توجه به ماهيت امنيت ملي و اهميت آن که نزد بيشتر انديشمندان کارشناسان روابط بين الملل و علوم سياسي، فلسفه وجودي حکومت ها و دولت ها را تشکيل مي دهد، لا زم است اين مفهوم را نيز کاملا  درک کرد که نبايد ميان Ğامنيت مليğ و Ğامنيت فردي و گروهيğ هيچ گونه تعارض و تبايني وجود داشته باشد. بدين سان مي بايست کارشناسانه بستر و شرايطي که موجب تهديد واقعي و جدي امنيت ملي مي شوند را بررسي و شناسايي کرد. مساله حائز اهميت در طرح اين قبيل مباحث و هدف مورد نظر، دستيابي به پاسخ و راه حلي علمي و واقع گرايانه و در عين حال راهبردي در زمينه مسائل سياسي و اجتماعي و فرهنگي جامعه متنوع و متکثر ايران براي اين پرسش عمده و چالش برانگيز باشد که: چگونه در جامعه اي مثل ايران مي توان به همبستگي و اتحاد ملي دست يافت که از يک سو ثبات و پيشرفت و توسعه همه جانبه کشور را تضمين کند و از سوي ديگر ضامن حقوق تمام افراد و گروه هاي مختلف مذهبي و قومي و زباني و فرهنگي باشد؟
3- الگوها و نمونه هاي بسياري در جهان گواه بر اين هستند که علي رغم اختلا فات و گوناگوني (زباني، نژادي، مذهبي و...) در يک جامعه، امکان تحقق وحدت و يکپارچگي ملي وجود دارد. اين حقيقت نيز به اثبات رسيده که بدون اعتراف به واقعيت هاي مختلف جامعه و تلا ش براي همکاري و هماهنگي  ميان آنها، تحقق همبستگي و وحدت ملي در چنين جامعه اي امکان پذير نخواهد بود. چنانچه شهروندان کشوري از هر قوم و نژادي و با هر کيش و گويشي بتوانند هويت خويش - که  بيانگر اصل پيوند عقلا ني و وجداني و روحي و رواني و همچنين شکل دهنده نوع نگرش به هستي و زندگي و تاريخ و ديگران و نيز جهت دهنده روند کنش و آفرينش و نوآوري باشد - را به عنوان يک شهروند تعريف کنند، هويت ملي مدرن که در همکنشي کامل با جهان معاصر و نيازهاي آن شکل گرفته و تقويت مي گردد. لذا براي رسيدن به اتحاد ملي که از بايسته هاي امنيت ملي است بايد بتوانيم هويت مشترکي که شامل گروه ها و قوميت ها و فرهنگ هاي مختلف  قلمروي سياسي است را به عنوان Ğهويت مليğ تعريف و ذهنيت ملي خود را از انگاره تحميل هويت و فرهنگ خاص برهانيم. شايسته و بايسته بودن تلا ش و همکاري براي سامان بخشيدن به مفهوم هويت ملي در اذهان و انديشه ها و نيز تحقق آن در زمينه هاي گوناگون و گستره هاي مختلف فعاليت هاي جامعه، نه تنها به دليل ضرورت همراهي و همنوايي با دنياي معاصر و پاسخگويي به نيازهاي روزگار مدرن است بلکه از اين رو است که گروه هاي مختلف فرهنگي، ديني و زباني احساس تعلق شديدي به هويت گروهي خود دارند و به آن مباهات مي ورزند و اصولا  نمي توانند نسبت به عناصري که مفهومي روشن و ملموس از آن در خود نمي يابند، احساس وابستگي و تعلق کنند. اين را نيز تجربه تاريخي به اثبات رسانده است.

2-      
بنابراين براي تعريف هويت ملي لا زم است بر عناصري تکيه و تاکيد داشت که از جامعيت و شموليت بيشتري نسبت به ديگر عناصر در جامعه برخوردار باشند تا بتواند تمامي گروه ها را در خود بگنجاند. در هر صورت اگر چه در تعريف هويت ملي (ايراني) اجماع نظري وجود ندارد، اما در حقيقت نمي توان در شناسايي و تعريف آن از عناصر و مولفه هاي اسلا مي در ترکيب با عناصر ايراني دوري جست.
به گفته دکتر Ğبشيريهğ: Ğاگر عميق تر به موضوع نگاه کنيم در مي يابيم که تمدن ما قبل اسلام ايران نيز ترکيب پيچيده اي از تمدن هاي باستاني و ملغمه اي از تمدن ها و هويت هاي گوناگون بوده، اما چون ما از دور به اين قضيه نگاه مي کنيم، مي پنداريم که در آن صرفا وحدت و يکپارچگي وجود داشته است.ğ در مباحث مربوط به هويت ملي و پژوهش هاي نوين و بررسي ها و مطالعات انجام گرفته مي بينيم که هويت ملي امر ثابتي يا به عبارتي اين مفهوم دال بر مدلول يا پديده  ايستايي نيست و همواره از نو ساخته و سامان دهي مي شود. در حقيقت چنانچه به دور از گرايش هاي ايدئولوژيک به اين مقوله بپردازيم، شاهد فرآيند تحول هويت ملي در طول تاريخ    اين مرز و بوم خواهيم بود. چه بسا در اين ميان پرسشي مطرح شود که اگر هويت ملي امري متغير و متحول است،  در جامعه اي با اين ويژگي (تنوع و گوناگوني) و نيز با در نظر داشتن شرايط جهاني (... و روند جهاني شدن و آثار و نتايج فرهنگي آن ) چه چيزي يا چه عناصري باعث شناسايي ما به عنوان يک ايراني خواهند بود؟! طبيعي است که مي بايست در هر دوره زماني و مرحله تاريخي بررسي و ارزيابي کنيم که چه نوع باورهاي فرهنگي به راستي عناصر هويت ملي ما را تشکيل مي دهند. چنانچه بخواهيم به عنوان يک ايراني که  داراي هويتي واحد و نه ثابت باشيم، بايد عناصر مختلف تشکيل دهنده هويت را براساس تاريخ و فرهنگ و واقعيت هاي جامعه و منافع و نيازهاي روز بازسازي و باز ترکيب کنيم. واقعيت جامعه ما همانگونه که اشاره شد، واقعيتي متنوع و متکثر است و اگر هدف ما انسجام و يکپارچگي و وحدت ملي است بايد با توجه به اين نوع ساختا راجتماعي و فرهنگي جامعه، سياستي روشن و  آگاهانه براي نيل به اين هدف و به بار نشستن نتايج مثبت و ارزنده آن اتخاذ کرد.


باور ما بر اين است که وقتي کشوري امکان و توان درک و هضم تنوع و گوناگوني جامعه در معناي صحيح و واقعي آن را داشته باشد، مي تواند به خوبي پيش زمينه هاي ايجاد يکپارچگي  و همبستگي و اتحاد ملي که از جمله آنها رسميت بخشيدن به اين تمايز و گوناگوني و کثرت در جامعه و مشارکت مردمي و تمرکززدايي و قانونمندي است را فراهم آورد. در نهايت بايد اذعان داشت که ضرورت بررسي راه حلها و رهيافت هاي علمي از سوي روشنفکران و پژوهشگران و کارشناسان در مورد موضوعات و مقولا تي از اين دست به منظور جلوگيري از تحميل مفاهيم آشفته وهم آلود مي بايست بيش از پيش مورد تاکيد قرار گيرد.

 

http://www.ahwazstudies.org/main/index.php?option=com_content&task=view&id=2501&Itemid=48&lang=PR

جمهوري آذربايجان بندر بين‌المللي جديد در ساحل درياي خزر احداث مي‌كند

 

تاریخ28/07/1386 ساعت:10:12

ایجنا نیوز/ خبرگزاری جوانان آزادیخواه ایران:بنا به گزارش منابع خبری آذربایجان: رييس جمهوري این کشور دستور احداث بندر بين‌المللي جديد بازرگاني در ساحل درياي خزر را صادر كرد.

طبق دستور "الهام علي‌اف" اين بندر در منطقه "الت" واقع در ‪ ۷۰كيلومتري جنوب شهر باكو احداث خواهد شد.

رييس جمهوري آذربايجان، هيات دولت و كميته دولتي املاك اين كشور را موظف كرد براي ساخت اين طرح، زمين و بودجه لازم را در مدت يك ماه مشخص و اختصاص دهند.

همچنين وزارت راه و اداره كشتيراني جمهوري آذربايجان نيز موظف شد براي احداث بندر جديد بين‌المللي بازرگاني در ساحل خزر در باكو اقدامات لازم را انجام دهند.

بندر جديد بين‌المللي جمهوري آذربايجان جايگزين بندر فعلي باكو خواهد شد.

دراين گزارش به جزييات فني و اقتصادي اين بندر جديد اشاره‌اي نشده است.

دولت جمهوري آذربايجان مدتي پيش، احداث بندر جديد بين‌المللي در منطقه الت را با يك هيات اقتصادي كره جنوبي بررسي كرده بود

 

حرف آذری ها به کرسی نشست

 

تاریخ28/07/1386 ساعت:09:21

ایجنا نیوز/ خبرگزاری جوانان آزادیخواه ایران:یک سایت حامی رژیم جمهوری اسلامی در تحلیلی به سرانجام مذاکرات خزر پرداخت که عینا جهت اطلاع منتشر میشود.

 روزبیست و چهارم مهر روسای جمهور پنج کشور حاشیه دریای خزر، ایران، آذربایجان، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان در تهران گرد هم آمدند تا در دومین نشست سران کشورهای حاشیه دریای خزر شرکت کنند.

 

اولین نشست سران کشورهای حاشیه دریای خزر در سال 2002 در شهر عشق آباد برگزار شده بود و هر چند که قرار بود که دومین نشست سران این کشورها در سال 2003 در تهران گرد هم آیند اما عدم توافق طرفهای شرکت کننده در این نشست و بروز برخی مسائل سیاسی این امکان را فراهم نیاورده بود.

 

اما امسال با برگزاری نشست وزرای امور خارجه پنج کشور حاشیه دریای خزر در تهران و رسیدن به یک توافق نسبی در این نشست سبب شد تا روسای جمهور این پنج کشور بتوانند پس از مدتها بن بست به نتایج قابل قبولی در مورد نظام حقوقی دریای خزر برسند. در واقع باید گفت که اولین قدم برای رسیدن به توافقی را که دیروز روسای جمهور این پنج کشور به آن رسیدند را وزرای امور خارجه این پنج کشور برداشته بودند.

 

از همین ابتدا باید بگوییم که بیانیه نظام حقوقی دریای خزر به تقسیم این بزرگترین دریاچه کره زمین باز می گردد.

از این به بعد، پس ازیک دوره طولانی گرد هم آمدن پنج رییس جمهور کشورهای حوزه دریای خزر در این چارچوب و امضای قراردادهای اینچنینی دور از ذهن نخواهد بود.

 

محمود احمدی نژاد، رییس جمهور ایران که میزبان این دوره از نشست ها را نیز برعهده داشت اولین کسی بود که از اجلاس خارج شد و با نگاهی مثبت به نتایج مذاکراتی که تا کنون انجام شده است اظهار داشت که این دریای خزر یکی از نادرترین دریاهای روی زمین است که از لحاظ اقتصادی حائز اهمیت است و هم از لحاظ رفت و آمد کشتی ها و ترانریت منطقه ای مهم به شمار می رود.

 

محمود احمدی نژاد مفاد این توافقنامه را که طرفها تاکيد کردند که در هيچ صورتى به کشورهاى ديگر اجازه نخواهند داد تا از قلمرو کشورشان براى تهاجم و ساير عمليات نظامى عليه هر يک از طرفها استفاده شود و طرفها توافق کردند تا تعيين رژيم حقوقى جديد درياى خزر، در پهنه آن بايد رژيم هاى توافق شده کشتيرانى، ماهيگيرى و تردد کشتى ها صرفا تحت پرچم کشورهاى ساحلى خزر براساس تحقق حقوق حاکمه آنها اعمال گردد را بسیار مثبت ارزیابی کرد و اظهار داشت که امیدوار است که مسئله نظام حقوقی دریای خزر با یک برنامه ریزی منظم روشن شود.

 

باید به این موضوع اشاره کنیم که دومین کشوری که در میان پنج کشور حوزه دریای خزر از مداخله کشورهای خارج از این حوزه در امور دریای خزر مخالف کرد، روسیه بود و دلادیمیر پوتین، رییس جمهور روسیه هنگام خروج ازاجلاس بار دیگر این موضوع را یادآور شد و اعلام کرد که تردد کشتی ها با پرچم کشورهای حوزه دریای خزر مسئله مهمی است و ما نباید اجازه بدهیم که کشورهای خارج از حوزه دریای خزر موجب آسیب رساندن به کشورهای این حوزه شوند.

 

دلادیمیر پوتین همچنین اظهار داشت که تقسیم بندی دریای خزر بین کشورهای حوزه این دریا موجب می شود تا برای استفاده از منابع انرژی این دریا مشکلاتی ایجاد شود و عدم تقسیم در واقع مانعی برای استفاده از منابع انرژی خواهد بود.

 

رییس جمهور روسیه با اشاره به تقسیم منابع زیر دریایی دریای خزر بر لزوم استفاده مشترک از آبهای دریای خزر اشاره کرد و اعلام کرد که هر اندازه که دریای خزر برای استفاده عمومی کشورهای ساحلی آن بازتر باشد از نظر اقتصادی برای کشورهای حاشیه این دریا بهتر خواهد بود.

 

از این اظهارات آقای پوتین می توان نتیجه گرفت که تقسیم دریای خزر تنها از بعد تقسیم منابع انرژی آن برای مسکو مهم است.

 

اما باید به این نکته اشاره کرد که جمهوری آذربایجان از همان ابتدا طرفدار تقسیم دریای خزر هم از لحاظ منابع انرژی و هم از لحاظ حوزه بندی بوده است. این خواسته آذربایجان هر چند که درابتدا توسط دیگر کشورها پذیرفته نشد اما بعد از مدتی روسیه و قزاقستان برای تقسیم منابع انرژی این دریا نسبت به خط ساحلی کشورها موافقت کردند. در نتیجه در سالهای بین 2001 تا 2003 آذربایجان، روسیه و قزاقستان با امضای توافقنامه های سه جانبه تصمیم به تقسیم منابع انرژی دریای خزر کردند.

 

الهام علی اف، رییس جمهور آذربایجان با اعلام اینکه کنفرانس محیط زیست دریای خزر در باکو برگزار شود اظهار امیدواری کرد که نشست سران کشورهای حوزه دریای خزر در تهران گامی مثبت برای ارتقا سطح دوستی و صلح در این دریا باشد.

 

نورسلطان نظربایف، رییس جمهور قزاقستان نیز در کنفرانس خبری این اجلاس اعلام کرد که کشورش طرفدار تقسیم دریای خزر بین پنج کشور حاشیه دریای خزر است به طوریکه تمام فعالیت های کشورها به این تقسیم بندی محدود شود. وی همچنین با اعلام اینکه قرار دادهای پیشین بین ایران و اتحادیه جماهیر شوروی دیگر کاربردی نیستند خواهان امضای قراردادهای جدید شد.

 

رییس جمهور قزاقستان با اشاره به تفاهمنامه های سه جانبه بین روسیه، قزاقستان و آذربایجان که منابع انرژی دریای خزر را تقسیم کرده اند آن را نمونه خوبی دانست و اعلام کرد که سایر کشورهای ساحلی دریای خزر نیز می توانند از این تفاهم نامه پیروی کنند. وی همچنین اظهار داشت که آماده است تا هم مذاکرات دو جانبه و هم مذاکرات پنج جانبه را ادامه دهد. نظربایف اعلام کرد که کشورش تمام مسائلی را که تقسیم دریای خزر مربوط باشد دنبال می کند و به عملکرد یک جانبه اعتقادی ندارد.

 

در همین راستا رییس جمهور قزاقستان امکان ادامه مذاکرات را همراه با برنامه تقسیم منابع انرژی ممکن دانست و اعلام کرد که با وجود آنکه از سال 1996 گروه های همکاری پنج کشور حوزه دریای خزر بیش از 20 جلسه با یکدیگر داشته اند و به نتایج مطلوبی نرسیده اند اما با وجود آنکه بیش از 70-80 درصد این مسئله طرفهای درگیر در این مسئله به تفاهم رسیده اند.

اما با توجه  به اصول اصلی کنوانسیون مسئله تقسیم منابع انرژی دریای خزر همچنان بسته نشده است. هرچند روسیه، آذربایجان و قزاقستان در یک تفاهمنامه سه جانبه بر سر این موضوع به تفاهم رسیده اند.

 

اکنون مسئله اصلی این است که ترکمنستان نیز به جمع این سه کشور بپیوندد. چرا که با حضور ترکمنستان به جمع این سه کشور، ایران ناگزیر مجبور به پذیرش این تفاهمنامه خواهد شد. ایران با توجه به تفاهمنامه های امضا شده توسط ایران و اتحادیه جماهیر شوروی که در سالهای 1921 و 1940 امضا شده بود معتقد است که دریای خزر باید به طور مساوی و بر اساس اصل انصاف تقسیم شود. یعنی سهم ایران در این تقسیم 20 درصد خواهد بود.

 

وجود منابع نفت خیز در دریای خزر این منطقه را به یک منطقه بسیار حساس در جهان تبدیل کرده است و امروز با امضای قرارداد 25 بندی در تهران و اعلام اینکه دریای خزر یک دریای صلح و دوستی خواهد بود این نتیجه را در بر دارد که هر قراردادی که در مورد این دریا به امضا برسد باید رضایت هر پنج کشور ساحلی این دریا را نیز در بر داشته باشد. در این قرارداد آمده است که هیچ کشوری اجازه نخواهد داد تا از خاک کشورش برای حمله به کشوری دیگر در این حوزه استفاده شود.

 

آنچه در انتها باید به آن اشاره کرد این است که در نشست تهران رضایت نسبی هر پنج کشور ساحلی دریای خزر جلب شده است اکنون باید منتظر نشست دوره ای بعدی در باکو بود.

 

دررابطه با"شرمی ازمظلمه خون سیاووش "نوشته ی آقای محمد امینی

آرش اورموی لندن 16 october2007 ‏

گویا بنظرشماهم اندیشی وهم آهنگی "کوشندگان سیاسی"ارزشهای مشترکی ببارآورده است.کوشندگان سیاسی فاقد بارسیاسی بوده وهرننه قمری از راست وچپ راشامل است

آیامامورین سیاسی رژیم،سلطنت طلبان،طرفداران استبداد سابق ورهبران رژیم فارسی

اسلامی نیزکوشندگان سیاسی نیستند؟

ممکن است همینجا کسانی بگویند که بعضی از رهبران رژیم در گذشته وحال مثلا از

ترکان بودند!!آیا این رهبران ترک تباربرای حقوق مردم خود ازجمله رسمیت یافتن دوباره

زبان ترکی فعالیت کردند؟بهیچوجه بلکه در سرکوبی خواسته های بحق ترکها شدیدتراز

خودپان فارسیتها عمل نمودندوعمل مینمایند،بدین جهت آنهارا خود فروشان فرهنگی و

آسمیله شده میگویند.فراموش نکنیم آسمیله شده ها همیشه کاسه ی داغترازآش میباشند،مثال

های تاریخی فراوانی برای فرهنگ فروشان داریم:کسروی ،تقی زاده،ارانی قبل ازروی

آوردن به اندیشه های انقلابی و

شما کوشندگان سیاسی راآگاهانه بجای مبارزین وانقلابیون بکارگرفتیدتا هم اندیشی وهم

آهنگی خودرابارهبر فاشیستهای وطنی داریوش همایون توجیه کرده باشید.گمان نکنم شما

از سابقه ی داریوش همایون دررهبری اوباشان دردوران کودتای 28مرداد ونیزدوران

وزارت در رژیم اوباشان آریامهری وهمکاری با مقام امنیتی پرویزثابتی اطلاع نداشته

باشید

اینکه شما امروزه بمبارزه وانقلاب معتقدنیستید حق مسلم شماست وبسییارقابل احترام،

بشرطیکه برای دیگران نسخه نپیچید.آرتیست بازیهای دوران کنفدراسیون درحمایت از

حق ملل درتعیین سرنوشت خود،مساله ی خلقهای ایران درمقابل نظرات عقب مانده ی

ملیون آندوره،امروزه بدانجا رسیده است که نوشته های شمادردشمنی با ملل غیرفارس

نه تنها مورد پسند وتائید رهبرفاشیستهای وطنی داریوش همایون قرارگرفته بلکه درست

همان چیزی است که رهبران رژیم فارسی-اسلامی میگویند:خاتمی ورفسنجانی بارها

گفته ومیگویندکه زبان فارسی بالاترازعربی،وزبان فارسی باید به زبان منطقه تبدیل شود،

دکتر!!احمدی نژادبعدازجنبش آذربایجان درخرداد85دستور دادکه تعصب فارسی به

تعصب عموم ایرانیان بدل شود!(غافل ازاینکه هشتادسال فارس تازی وفارس سازی با

زور اسلحه هم نتوانسته مدرسه نرفته هارا درمناطق غیرفارس بازبان بیگانه ی فارسی

آشناکند

شمادرهمین نوشته ی اخیرتان "شرمی در مظلمه خون سیاوش"از همسانی سیاسی-اقتصادی-فرهنگی واجتماعی برای "شهروندان"از زن ومرد ازهرتبارودین صحبت

میکنیدیعنی همسانی زبان وفرهنگ در ایران کثیرالفرهنگ وزبان

اول اینکه این نظرمورد قبول رهبرجدیتان نیست،زیراداریوش همایون آماده میشود برای ازهم نپاشیدن قدرت مرکزی درزیرفرمان رهبرعلیه ملل بپا خواسته ی ایران شمشیربزند

 

البته اگر بتواند زیرابازمانگان شهدای دوران ستم شاهی هنوزدنبال مجریان وعاملین

سیاستهای آریامهری هستند

دوم اینکه شما زبان فارسی رامثل همه ی پان ایرانیستهاوفارس محورهاجایگاه ویژه

بخشیدیدمثل زبان ملی، عامل وحدت،زبان مشترک و..چگونه امکان داردزبانی ازیک

طرف درمقام زبان ملی ومشترک قرارگیرد وهمزمان بازبانهای دیگرهمسان گردد؟

 

دراین نوشته شمااز غیرخشونت آمیزبودن دگرگونی سیاسی صحبت کرده وبارها نیزبرآن

تاکیدکردیدواین خودنشاندهنده ی ناآشنا وغریبه بودن شما با مسائل ایران است.سرکوبی

جنبش اخیرآذربایجان،اعدامهای مکرردرمکررکردستان،بلوچستان واهواز ...وسکوت

تائیدآمیزشما باصطلاح روشنفکران فارس محور،حمتا بحد کافی هنوزخشونت امیزنیست؟

 

شکل دگرگونی سیاسی یعنی انقلاب وسرنگونی رژیم فارسی-اسلامی درشرایط عادی به

چند فاکتوربستگی داردولی میتوان گفت که چگونگی پاسخ رژیم به خواسته های ملیتهای

مختلف درشکل گیری انقلاب فاکتور تعیین کننده خواهدبود

 

زنده یادشکرالله پاکنژاد درمصاحبه با خانم عاطفه گرگین دراوایل پیروزی انقلاب ضد

سلطنتی ضمن بررسی مسائل ومشکلات جامعه ،باتیزهوشی انقلابی فوق العاده از جمله

بدومساله بنیادی نظر دادکه کماکان بعداز28سال صحت این دونظرانقلابی بقوت خودباقی

است

 

یکم:"کدام نیروئی قادراست ایران راازخطرتجزیه برهاند جزدادن حق خودمختاری به

خلقها؟چه نیروئی میتواندوحدت واستقلال ایران را درمقابل امپریالیسم حفظ کندجزنیروی

لایزال وعلاقه خلقهای ایران به همبستگی ووحدت؟

(دفترهای آزادی صفحه104دیماه 1363

دوم:" من دقیقامعتقدم بدون دادن حق خودمختاری به خلقهای رنج کشیدهء ایران،میهن ما

هیچگاه روی دمکراسی رانخواهد دید.به همین دلیل هم معتقدم دمکراسی ایران از کانال

خود مختاری خلقهای ایران میگذرد."(همان دفترصفحه 111

 

خواندن این مصاحبه ی شکرالله پاکنژادرا دراین شرایط که ایران از درون ازطرف

پان فارسیسم وازبرون ازطرف امپریالیسم آمریکادرخطرتجزیه قراردارد،به همه ی

طرفداران دمکراسی وآزادی پیشنهادمیکنم

شماآقای محمدامینی این دوستادزنده یادشکری را دوباره بخوانیدوهرچه بیشتردرتحقیرو

تحریک ملل غیرفارس از عشیره وایل وقوم وقومگرابنویسید

 
Salam

2 khabar az Ardabil !!   www.savalansesi.blogfa.com

Azadi Yek Feal Siyasi ;

http://savalansesi.blogfa.com/post-473.aspx

Edame Tatili Magaze Feal Ardabili ;

http://savalansesi.blogfa.com/post-474.aspx

Ba Teshekkur

Savalan Sesi

www.savalansesi.blogfa.com

okt2007

برآیند اجلاس سران کشورهای ساحلی دریای خزر


یونس شاملی


• پیش بینی می شود که ایران با تمامی ابتکار عملش در برگزاری نشست سران کشورهای ساحلی دریای خزر، اگر چه به هدفهای کوتاه مدت، در کاهش فشار بین المللی دست می یابد. اما این کشور در اهداف درازمدت خود و با این هدف که خواهان ۲۰ درصد از سهم رژیم حقوقی دریای خزر است، ناکام خواهد ماند. کارشناسان سهم رژیم ایران در این تقسیم بندی را میان ۹ تا ۱۲ درصد گمانه زنی میکنند ...

اخبار روز: www.akhbar-rooz.com
آدينه  ۲۷ مهر ۱٣٨۶ -  ۱۹ اکتبر ۲۰۰۷


سه شنبه ۱۶ اکتبر۲۰۰۷، تهران شاهد برگزاری نشستی از سوی ۵ کشور ساحلی دریای خزر (یعنی جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، جمهوری فدراتیو روسیه و جمهوری ترکمنستان) بود.

جالب توجه است که بدانیم ابتکار برگزاری دومین نشست روسای جمهوری کشورهای ساحلی دریای خزر با محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری اسلامی ایران بوده است. قبل از هر تصور و تحلیلی میتوان دریافت که تحرک جمهوری اسلامی در شرایط کنونی برای برگزاری چنین نشستی خروج از انزوایی است که فشار بین المللی و منطقه ایی بر آن تحمیل کرده است.

برگزاری نشست سران کشورهای ساحلی، بویژه شرکت رئیس جمهوری روسیه، به مثابه یکی از اعضای دائمی سازمان امنیت و دارای حق وتو در آن سازمان با نقش نسبتا فعالی که اخیراً در سیاست بین المللی اتخاذ کرده است، زمینه های بهره برداری ایران و روسیه را با این نشست فراهم آورد. چرا که هم روسیه به دلیل استفاده از ایران به مثابه اهرم قدرت نمایی در سیاست بین المللی و هم ایران برای جلب نظر روسیه در سمت و سوی سیاستهای اتمی خویش، آن دو کشور را با اهداف متفاوتشان در کنار هم قرار داد. از سوی دیگر ابتکار برگزاری این نشست زمینه های نزدیکی جمهوری آذربایجان و جمهوری ترکمنستان به مثابه دو کشور همجوار ایران را، که خبرهایی مبنی برای استفاده از خاک این کشورها برای حمله نظامی احتمالی کشورهای غربی به رهبری آمریکا به ایران منتشر شده است، فراهم آورد.

قابل توجه آنجاست که بدانیم اجلاس سران پنج کشور ساحلی دریای خزر بدون هیچ نتیجه و توافقی در خصوص رژیم حقوقی دریای خزر و تنها با انتشار یک تفاهم نامه ۲۵ ماده ایی به کار خود پایان داد. به نظر میرسد که برگزاری این اجلاس برای جمهوری اسلامی، خروج از انزوای سیاسی و بیش از آن ایجاد شکاف در میان دولتهای غربی و جدا کردن روسیه از بدنه دیپلماسی فشار اروپا و آمریکا علیه این کشور در سطح جهانی بود. جدا سازی که روسیه آگاهانه به آن تن داد تا موقعیت برجسته خود را در حل مسائل مهم خاورمیانه و بویژه مسئله اتمی ایران نشان دهد.

نیم نگاهی به اعلامیه ۲۵ ماده ایی روسای جمهوری کشورهای ساحلی دریای خزر، و اینکه اجلاس اخیر بدون نتیجه و توافقی در خصوص رژیم حقوقی دریای خزر پایان یافت، بیش از پیش از اهداف برگزاری این اجلاس پرده برمیدارد.

از ۲۵ ماده تفاهم نامه مذکور، ۱٣ ماده، و البته در تمامی موارد با کلی گویی های دیپلماتیک، در خصوص تفاهم و همکاری چند جانبه برای بهره برداری از منابع دریای خزر، توجه به مسائل زیست محیطی و اکولوژیک آن و همکاری در زمینه های انرژی و گسترش کریدورهای حمل و نقل اختصاص داده شده است. یک ماده مربوط به محل برگزاری اجلاس بعدی است که باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان، انتخاب شده است. اما ۱۱ بند بعدی تفاهم نامه مذکور به همکاریهای سیاسی- امنیتی و سیاسی-نظامی پنج کشور ساحلی دریای خزر متمرکز شده است. این در حالی است که نشست مزبور تنها برای تعیین رژیم حقوقی دریای خزر برگذار شده بود.

در ۱۱ ماده سیاسی امنیتی مذکور، عدم مداخله در مسائل داخلی یکدیگر، ممانعت از بهره برداری آن کشور های برای کشور ثالث جهت حمله نظامی به یکی از کشور پنجگانه، مخالفت با تروریسم که هر شکل و شمایلی (که در اینجا مقصود جمهوری اسلامی که امریکا را کشوری تروریستی می خواند بصورت غیرمستقیم برآورد شده است)، مخالفت با اشاعه و تکثیر سلاح های هسته ایی در کنار تاکید به حق مسلم کشورهای عضو معاهده "منع اشاعه و تکثیر سلاحهای هسته ایی" جهت توسعه تحقیقات؛ تولید و استفاده از انرژی هسته برای مقاصد صلح آمیز ( که این بند در چارچوب منافع جمهوری اسلامی در شرایط کنونی است)، در عین حال مخالفت با "جدایی طلبی تجاوزکارانه و سایر مظاهر زورگویانه افراط گرایی"، که به نظر میرسد مقصود جمهوری آذربایجان را که ۲۵ درصد آن کشور توسط ارمنستان مورد اشغال نظامی قرار گرفته است را تامین می کند، گنجانده شده است.

صرف حدوداً نیمی از بندهای تفاهم نامه به مسائل سیاسی، امنیتی و نظامی در شرایط کنونی در اجلاسی که برای تعیین رژیم حقوقی دریای خزر برپا شده است، ماهیت و اهداف جمهوری اسلامی از برگزاری این اجلاس را بیشتر روشن می کند. بهره برداری سیاسی و تبلیغی جمهوری اسلامی از برگزاری اجلاس سران پنج کشور ساحلی دریای خزر را میتوان چنین جمعبندی کرد؛
• تحرک سیاسی در همگامی و همکاری با کشورهای همسایه های شمالی ایران یکی از اهدافی بود که ایران با این اجلاس به آن دست یافت و ابزار تبلیغی نسبتاً قابل توجهی برای جمهوری اسلامی به ارمغان اورد. این تحرک و فعالیت نه در جنوب با کشورهای عربی که اساساً مخالف جمهوری اسلامی در سیاست تکنولوژی اتمی آن هستند و نه در غرب با عراق قابل حصول نبود، چرا که بلبوشو عراق اساساً در محور استراتژی جمهوری اسلامی قرار دارد و نه در شرق با افغانستان و یا پاکستان می توانست به این فعالیت و تحرک سیاسی دست بزند. بنابراین رژیم حقوقی دریای خزر بهانه مناسبی برای تحرک سیاسی تبلیغی در منطقه برای رژیم فراهم ساخت.
• روسیه با شرکت در این اجلاس و دیدار از ایران، جداسری قابل توجهی از سیاست فشار اروپا و تهدید آمریکا علیه ایران را به نمایش گذاشت و در واقع سمت و سویی مخالف در مقابل سیاستهای آمریکایی از خود نشان داد. این جداسری در شرایط کنونی البته به نفع استمرار حیات جمهوری اسلامی بود. اما رژیم جمهوری اسلامی بایستی تاوان بهره برداری از این سیاست روسیه را به گونه ایی پس بدهد. شاید عقب نشینی در ترسیم رژیم حقوقی دریای خزر یکی از آن پوئن هایی باشد که روسیه از ایران طلب کند. این در حالیست که روسیه از تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر، بخاطر همفازی با سیاست اروپا، سرباز می زند و بعد از نزدیک به ٣۰ سال هنوز آن نیروگاه بصورت نیمه تمام به حال خود رها شده است.
• جمهوری آذربایجان با شرکت در این اجلاس و گنجاندن بند مخالفت با جدایی طلبی تجاوزکارانه که توسط ارامنستان صورت گرفته، شکافی میان ایران و ارمنستان بوجود می آورد که میتواند در مناسبات بین المللی مفید فاید باشد. در عین حال نزدیکی این دو کشور و نیاز برای تفاهم بر سر رژیم حقوقی دریای خزر میتواند تا حدودی بین ایران و ارمنستان فاصله بیاندازد و آذربایجان را از گردونه فشار ایران تا حد ممکن خارج سازد و زمینه های تفاهم بیشتر را فراهم آورد. این همکاری میتواند همچنین از فشار روسیه بر آذربایجان نیز تا حدودی بکاهد.
• دیدارولادیمر پوتین از ایران، روسیه را در معادلات بین المللی به ایران نزدیک می کند. و همزمان اعتراض چین به حضور دالایلاما در پارلمان آمریکا، فاصله این کشور با آمریکا را بویژه در خصوص مسئله اتمی ایران بیشتر می کند، و در حالی که هنوز آخرین گزارش سازمان انرژی اتمی در خصوص فعالیتهای اتمی ایران منتشر نشده است، امکان حمله احتمالی نظامی علیه ایران را خودبخود، بصورت موقت هم که شده باشد، در سطح جهانی کاهش میدهد.

با تمامی این احوال، پیش بینی می شود که ایران با تمامی ابتکار عملش در برگزاری نشست سران کشورهای ساحلی دریای خزر، اگر چه به هدفهای کوتاه مدت، در کاهش فشار بین المللی دست می یابد. اما این کشور در اهداف درازمدت خود و با این هدف که خواهان ۲۰ درصد از سهم رژیم حقوقی دریای خزر است، ناکام خواهد ماند. کارشناسان سهم رژیم ایران در این تقسیم بندی را میان ۹ تا ۱۲ درصد گمانه زنی میکنند.

Yunes.shameli@gmail.com

نمایشگاه هنر صفوی: شکوفایی مینیاتور
 
علی امینی نجفی
 
 
مجلس عبور سیاوش از آتش، برگی از شاهنامه شاه تهماسبی
مجلس عبور سیاوش از آتش، برگی از شاهنامه شاه تهماسبی
موزه لوور در پاریس نمایشگاه ویژه ای از هنر ایران عصر صفوی برگزار کرده است که از برخی جهات یگانه است. حدود ۲۰۰ قطعه از آثار دوران صفوی (قرن دهم تا دوازدهم هجری مقارن قرن شانزدهم تا هجدهم میلادی) شامل نگارگری، افزارهای مصرفی و چند نمونه فرش و کاشی‌کاری به نمایش در آمده است، که تصویری کمابیش کامل از هنر شکوفای این دوران را فراروی تماشاگر می گذارد

در آغاز قرن دهم هجری پس از گسست های پیاپی در سنت ها و جریان های هنری که به خاطر جنگ های مداوم پیش آمده بود، در دوران صفوی آرامش و ثباتی نسبتا پایدار پدید آمد که به هنرهای تجسمی فرصت شکوفایی داد

در دوران صفوی، معماری ایران با شاخه های وابسته به آن تکامل یافت و در نگارگری دستاوردهای دوران تیموری، به ویژه در مکتب هرات، به اوج تازه ای رسید

پشتوانه شعری نگارگری

نگارگری ایران به طور کلی به کلام مکتوب و به نحو اخص به سنت نیرومند شعر فارسی وابسته است. سخن‌وری به طور مستقیم در خوش‌نویسی بازتاب می یابد و با هدف آرایش و تزیین متن راه را بر فنون نگارگری باز می کند تذهیب و تلوین و ترصیع و

گنجینه شعری با قوالب موزون و استوارش شالوده مشترکی است برای تمام رشته های سمعی و بصری، از موسیقی تا فرش و معماری. شعر هم سمت و سوی درونمایه های هنری را تعیین می کند و هم صور خیال و آرایه های بیانی را فراهم می آورد

در نقاشی تنها در مواردی معدود، مثلا در برخی از کارهای بهزاد و آقامیرک است که تلاشی آشکار برای رهایی از سیطره شعر دیده می شود. در برخی از نمونه های نمایشگاه هنر صفوی نیز می توان رگه هایی از این جریان را دید.

جهان مینیاتور

فضای حیاتی مینیاتور جهانی درهم‌بسته، خود‌ویژه و کامل است. از نظر فنی این جهان شگردها و روش های خود را دارد که با قواعد آشنای نقاشی طبیعت گرا (مناظر و مرایا) متفاوت است.

اما جهان غیرطبیعی و غیرواقعی مینیاتور برخاسته از بینشی است که در "پس پرده" نهفته است و معنای باطنی آن به شمار می رود.

مسئله اصلی یا هدف غایی هنرمند مینیاتور تقلید، بازآفرینی یا بازنمایی واقعیت بیرونی نیست، بلکه معرفی جهان به عنوان امری قدسی و والاست. طبیعت به عنوان دستمایه اصلی هنرمند، همواره زنده تر، زیباتر، رنگین تر و پرشکوه تر از طبیعت واقعی است و همراه با حسی از رمز و راز.

نمایشگاه هنر صفوی به ویژه با ارائه چند برگ از "شاهنامه شاه تهماسبی" برخی از بهترین نمونه ها و اسناد نگارگری مینیاتور را ارائه داده است.

پشتوانه عرفانی نگارگری

نگارگری ایرانی در پناه شعر فارسی و برای خدمت به آن زاده شد. شعر فارسی دستکم از قرن ششم با کلام صوفیانه آمیخته است، و نگارگری ایرانی با شاخه ای از این سنت پیوند درونی دارد.