مروری بر حوادث اخیر پاكستان

علی صمد

 

مقدمه:

بیش از ۶۰ سال از استقلال پاكستان می گذرد و در طی این سال ها این كشور دائما" با مشكلات زیادی مواجه شده است. تاریخ استقلال پاكستان همواره با جنگ، ویرانی، سنت های عقب مانده، بی سوادی، فقر، حكومت نظامی و بنیادگرایی توام بوده است. در واقع مناقشات و مشكلات امروزی این كشور بزرگ اسلامی را نمی توان جدا از تاریخ و ساختارهای سیاسی، اجتماعی، جغرافیائی، قومی و زبانی آن تحلیل كرد. ما برای ارائه تحلیلی همه جانبه از اوضاع و احوال پاكستان مناسب دیدیم كه بیش از هر چیزی گریزی به مسائل فوق بزنیم و سپس با توجه به آن موارد تلاش خواهیم كرد به مسائل و موضوعاتی كه مورد مناقشه جامعه سیاسی و مدنی امروز این كشور است، بپردازیم.  

 

 تاریخ و قانون اساسی پاكستان:

نخستین قانون اساسی پاكستان درسال1956، به تصویب رسید و بدین ترتیب سیستم جمهوری پارلمانی در پاكستان برقرار گردید. با كودتای ایوب خان در سال 1958 میلادی، قانون اساسی مذكور ملغی شد. دومین قانون اساسی؛ در سال 1962میلادی، توسط ایوب خان و همكارانش تدوین گردید. در این اثنا، تمركز قدرت در دست رئیس جمهوری بود، اما پس از اغتشاشات و بركناری ایوب خان درسال1969 و استقرار حكومت  نظامی، این قانون لغو گردید. در سال 1973 و پس از 13سال حاكمیت نظامیان بر پاكستان، ذوالفقار علی بوتو به قدرت رسید. و همزمان با انتخاب این سیاستمدارنظام سیاسی پاكستان به جمهوری فدرال تغییر پیدا كرد. بوتو پس از چهار سال توسط ژنرال ضیاء‌الحق سرنگون، محاكمه و سپس به دار آویخته شد. ژنرال به قدرت رسیده، اسلام را مبنای نظام سیاسی پاكستان قرار داد و بدین طریق جمهوری اسلامی مدل پاكستانی ایجاد شد. در سال 1998 ضیاء‌الحق در یك سانحه هوایی كشته شد. سپس خانم بی نظیر بوتو از طرف حزب مردم پاكستان به عنوان نخست وزیر پاكستان در آمد. ایشان در سال 1990 به اتهام فساد مالی از قدرت بركنار شد. بعد از بركناری خانم بوتو، از طریق یك انتخابات آقای نواز شریف پست نخست وزیری را بدست گرفت. ایشان در سال 1993 از قدرت بركنار شدند و خانم بی نظیر بوتو در یك انتخابات در همین سال مجددا" مقام نخست وزیری را به عهده گرفتند. اما دوباره در سال 1996 به دلیل سو استفاده از قدرت و رشوه خواری خانواده اش از قدرت برای بار دوم كنار گذاشته شد. در سال 1997 با پیروزی حزب مسلم لیگ آقای نواز شریف مجددا" به قدرت بازگشت. نواز شریف در این دوره با انتصاب قضات دیوان عالی پاكستان با قوه قضاییه این كشور وارد یك مناقشه سیاسی شد. در 12 اكتبر 1999 نواز شریف در پی كودتای نظامیان به فرماندهی رئیس ستاد مشترك ارتش پاكستان ژنرال پرویز مشرف، از قدرت بركنار شد. مشرف در ژوئن سال 2001 خود را رییس جمهور پاكستان نامید. در ماه می 2002  بعد از برگزاری یك رفراندوم مشرف در مقام خود ابقاء شد. در پی این رفراندوم مشرف دوباره قانون اساسی سال 1973 مبتنی بر فدرالیسم را در پاكستان احیاء كرد.

 

ساختار سیاسی و جغرافیائی پاكستان:

کشورپاكستان درجنوب قاره آسیا و مساحت این کشور بر796095كیلومترمربع بالغ می گردد. به عبارت دیگر این كشور از لحاظ وسعت سی و پنجمین كشوربزرگ جهان است. كشورپاكستان ازغرب با ایران(805كیلومتر)و با افغانستان(2252كیلومتر) و ازشمال باكشورچین(585كیلومتر) و ازشرق(درقسمت پنجاب وراجستان) با كشورهندوستان(1610كیلومتر)، مرزمشترك دارد. درجنوب پاكستان دریای عمان قرار گرفته و طول دریایی این کشور885كیلومتراست. کشور پاكستان از نقطه نظر تقسیمات كشوری نیز ازشش منطقه پنجاب، سند، بلوچستان، سرحد مناطق قبیله ای و پایتخت و حومه متشکل می گردد. ازپرجمعیت ترین شهرهای پاكستان میتوان به كراچی، لاهور، شهر پیشاور، شهرستان گیلگیت، دره پاره چنار و ملتان  اشاره نمود.

 

قوه مقننه:

پاكستان از نظام پارلمانتاریستی برخوردار بوده و طبق قانون اساسی به شكل فدرال اداره میگردد. بطور كلی پاكستان ازدومجلس عمومی تحت نام مجلس شورای ملی و مجلس سنا در مركز برخورداربوده و هریك از ایالات نیزدارای یك مجلس مربوط به خود می باشد. نخست وزیر قدرت اجرایی را در دست دارد و رئیس حزب یا ائتلاف حاكم بر مجلس شوراست. ایالات کشور نیز از حكومت های محلی برخوردار می باشند. قانون گذاری در پاكستان توسط دو مجلس ملی و سنا صورت می پذیرد. هریك از وزرا می بایست عضو یكی از این دو مجلس باشند. اعضای مجلس شورای ملی طی انتخابات سراسری از سوی مردم برای مدت پنج سال انتخاب می شوند.این مجلس را رئیس جمهور- طبق مادة هشت قانون اساسی- میتواند منحل نماید. طبق آمار سال 2006، تعداد نمایندگان مجلس شورای ملی 342 نفر و تعداد نمایندگان مجلس سنا 100نفرمی باشند. این تعداد توسط اعضای مجلس ایالتی سند، پنجاب ، سرحد و بلوچستان برای مدت پنج سال انتخاب می گردند. مصوبات مجلس ملی پس از تایید مجلس سنا، با امضاء رئیس جمهور قابل اجرا می باشد. مجلس سنا همچنین می تواند لوایحی را كه به تصویب رسانده است جهت تایید به مجلس ملی ارائه نماید. هر یک از ایالات پاكستان نیز از مجلس ایالتی برخوردارمی باشند كه اعضاء آن مسقیما توسط مردم ایالتی انتخاب میگردند. شخصیت اول حكومت محلی هر ایالت، توسط این مجلس انتخاب می گردد. نمایندگان مجالس ایالتی برای مدت پنج سال انتخاب میشوند.

 

رشد جمعیت و زبان های موجود در پاكستان:

جمعیت پاكستان طی سال 1977، به 75میلیون نفر و طی سال2002، به بیش از153میلیون نفر و امروز به میزان 167 میلیون نفر رسیده است. به طور کلی می توان گفت که سالانه به میزان سه درصد به جمعیت كشورافزوده شده است. طبق آمارسال 1998 نزدیك به 5/69 درصد از جمعیت کشور در روستاها و معادل 5/31درصد در شهرها به سرمی برند. در حال حاضر پرجمعیت ترین شهر پاكستان، شهر بندری كراچی با جمعیتی بالغ بر ده میلیون نفر است كه از پرجمعیت ترین شهرهای جهان به شمار می رود. پس از استقلال این كشور، طبق ‌قانون اساسی، زبان رسمی و ملی کشور، زبان اردو اعلام گردید. لیكن تاكنون این زبان در برخی از مقاطع آموزشی و اداری همچنان جایگزین زبان انگلیسی نگردیده است. زبان آموزشی در مقاطع ابتدایی و متوسطه زبان اردو و زبان علمی و دانشگاهی انگلیسی است. زبان اردو تركیبی از زبانهای فارسی حدود 50 درصد عربی‌، تركی، انگلیسی وسانسكریت است. در حال حاضر32 زبان و لهجه و گویش در كشور پاكستان وجود دارد كه از جمله مهمترین آنها می توان به زبان بلوچی، پنجابی، سندی، سرابپیگی و پشتو اشاره نمود.

 

پرویز مشرف و اوضاع سیاسی پاكستان:   

  مشرف در سال 1999، با انجام یك كودتای نظامی بدون خونریزی، نواز شریف نخست وزیر پاكستان را سرنگون كرد. تجربه رئیس جمهورمشرف حاكی از این است كه  ایشان استعداد زیادی در چرخش های سیاسی دارند. او طی مدتی كه در قدرت بوده، توانسته است حمایت مسلم لیگ شاخه حاكم را به سمت خود جلب كند كه نتیجه آن برگزیدن وی از سوی حزب برای انتخابات سال جاری در پاكستان بوده است. این حزب مذكور در حال حاضر بیشترین كرسی ها را در مجالس ملی و سنا در اختیار دارد.

انتخابات عمومی نمایندگان مجلس ملی پاكستان در اواسط ماه ژانویه در پاكستان برگزار خواهد شد و طبق قانون اساسی، نخست وزیر توسط مجلس ملی انتخاب می شود و رئیس جمهور نیز توسط هیاتی متشكل از اعضای سنا، مجلس ملی و اعضای مجالس ایالتی برای یك دوره 5 ساله انتخاب می شود. رئیس جمهور برای دو دوره متوالی می تواند انتخاب شود. در ضمن مشرف توانست از طریق پارلمان پاكستان كه متشكل از مجلس ملی و سنا است در آبان ماه سال 1383، لایحه معروف به "دو سمت" را تصویب كند. طبق این لایحه فقط رئیس جمهوری كنونی یعنی پرویز مشرف می تواند تا پایان دوره ریاست جمهوری 5 ساله خود كه نهایتا تا آخر سال 2007، خواهد بود در هر دو سمت باقی بماند. مشرف علیرغم وعده های پیشین از كناره گیری از پست نظامی خوداری كرد و آنرا مغایر با منافع ملی پاكستان دانست. در چند ماه گذشته داشتن دو سمت توسط مشرف یكی از موضوعات اصلی انتقاد اپوزیسیون و حتی برخی احزاب و نمایندگان پارلمان پاكستان كه در قدرت حضور دارند، شده است.

 

 

مشرف با چه مشكلاتی مواجه است:

پرویز مشرف بعد از كودتا و در دور اول ریاست جمهوری خود با مشكلات و بحران های زیادی مواجه شد. كه مواردی را متذكر می شوم:

1- عدم مشروعیت حكومت نظامی مشرف، باعث تضعیف پایگاه توده ای او در داخل كشور شد؛

2- كاهش اعتماد متحد با نفوذ خود امریكا؛

3- افزایش بحران اقتصادی؛

4- افزایش فقر كه در حال حاضر نصف جمعیت پاكستان را در بر می گیرد؛

5-  ایجاد اختلاف و گسترش آن با دیوان عالی كشور؛

6-  عدم موفقیت در پایان دادن به ارتباطات نزدیك  سرویس های امنیتی و ارتش با بنیادگرایان اسلامی همچون طالبان پاكستانی و افغانی؛

7- داشتن دو سمت ریاست جمهوری و رئیس ستاد ارتش باعث شكاف هر جه بیشتر با اپوزیسیون و برخی از نیروهای متحد خود شد؛

8- طالبانیزه شدن پاكستان و بی عملی دولت او؛

9- علاقمندی به حفظ جریانات افراطی در كنار دولت در جهت استفاده ابزاری كردن از آنها و نیز ایجاد امكانات برای این نیروها و ... می باشد.

درواقع وضعیت فوق، اوضاع بیرونی،  فشارهای كشورهای متحد پاكستان، افزایش بنیادگرایی دراین كشور و تضعیف شدن حكومت نظامیان باعث این شد كه مشرف وارد معامله سیاسی با رقبای سیاستمدار خود شود و با تقسیم قدرت فراوان خود به شكلی كنترل شده و با برنامه و با حفظ منافع ارتش و حزب حاكم، آنها را وارد چرخه سیاست پاكستان كند.

 

رفتن بی نظیر بوتو به تبعید و تلاش برای بازگشت: 

خانم بوتو به عنوان جوان ترین نخست وزیر پاكستان، درسن 35 سالگی  در اول دسامبر 1988 نخست وزیر پاكستان شده و اهدافش را برگرداندن قوانین مدنی و بركناری قاتل پدرخود اعلام نمود. رئیس جمهور وقت غلام اسحاق خان، در سال 1990 او را بركنار كرد. اما خانم بوتو مجددا" درسال 1993 توانست به قدرت بازگردد و پست نخست وزیری پاكستان را تا سال 1996 در اختیار خود گرفت. دردو دوره نخست وزیری خانم بوتو، ایشان فعالیت هایی را در عرصه حقوقی و مدنی برای زنان و اقشار ضعیف و متوسط جامعه انجام دادند. ایشان مشخصا" در دوره دوم نخست وزیری خود بودجه فراوانی را صرف نیروهای نظامی كرد. اما مدتی بعد دولت ایشان به دلیل رشوه خواری و اداره بد سرنگون شد. خانم بوتو در سال 1999، بعد از متهم شدن او و همسرش به رشوه خواری به تبعید  رفتند. درهنگام تبعید بی نظیر بوتو دست از فعالیت های سیاسی خود نكشید و از مدت ها پیش تلاش زیادی را برای بازگشت به صحنه سیاسی پاكستان تدارك می دید. وضعیت ناهنجار پاكستان و تبدیل شدن این كشور به عنوان مركزی برای بنیادگرایان اسلامی باعث شده بود كه پرویز مشرف به شدت تحت فشار دولت امریكا قرار گیرد. امریكا و انگلیس همه گونه تلاشی كردند تا بلكه بوتو و مشرف برای انتخابات ماه ژانویه 2008، به همكاری با هم بپردازند. آقای مشرف پس از ماه ها مذاكره بر سر تقسیم قدرت، موافقت خود را از طریق اعلام یك عفوعمومی برای بازگشت خانم بوتو اعلام كرد. فرمان حكم عفو خانم بی نظیر بوتو در 5 اكتبر 2007 توسط پرویز مشرف امضا شد. و بدین طریق حكم تعقیب خانم بوتو به اتهام رشوه خواری لغو شد. البته این حكم مشروط به این است كه خانم بوتو به تقسیم قدرت بین مشرف و خود اعتبار بخشد. البته دیوان عالی قضائی در پاكستان به دلیل شكایتی كه شده بود، می بایست نسبت به این موضوع تصمیم گیری و تا هفته اول ماه نوامبر رای خود را صادر می كرد.  به علاوه  درمذاكراتی كه از چند ماه قبل بین خانم بوتو با مشرف آغاز شده بود هر دو طرف توافق كرده بودند كه اتحادی را برای انتخابات ماه ژانویه با هم داشته باشند و ازاین طریق قدرت میان آن دو تقسیم شود.

 

بوتو درهنگام بازگشت به پاكستان:

یكی از خبرنگاران در هنگام بازگشت، از خانم بی نظیربوتو پرسید كه ایشان چه احساسی از بازگشت به پاكستان دارند؟ پاسخ نخست وزیر سابق این كشور چنین بود:" احساس خیلی خوبی دارم و برای دیدن آسمان آبی و فضای سبز كشورم ساعت ها، دقیقه ها و ثانیه ها را شمرده ام". ایشان در ادامه