بالا: عبدالله ارگانی در جوانی و  زمان دوستی با فخرآيی.-پائین ارگانی زمان نگارش خاطرات

بالا: خسرو روزبه - پائین سروان رفعت محمدزاده افسر كشيك زندان قصر در شب فرار بزرگ

دكتر كيانوری، عبدالحسين نوشين و
دكتر مرتضي يزدی در راه دادگاه ترور ناكام شاه و چندی پيش از فرار از زندان

در سالهای پس از انقلاب 57 کتاب خاطرات بسيار منتشر شده است. هم در داخل کشور و هم در خارج از کشور. در جمع اين کتاب ها که ما نيز بسياری از آنها را خوانده ايم، شايد خاطرات کم حجم عبدالله ارگانی، يکی از خواندنی ترين خاطرات در ميان اين مجموعه باشد. هم به دليل صداقتی که در نقل يادمانده هايش به کار برده و هم موضوعی که خاطرات او بر محور آن متمرکز است: ترور ناموفق شاه در سال 1327. تروری که حزب توده، سپهبد رزم آراء، انگلستان و حتی شاهپور عليرضا برادر تنی شاه نيز متهم به دست داشتن در آن بودند و همچنان هستند. هستند، زيرا جزئيات اين ترور با کشته شدن "ناصرفخرآئی" در محل ترور همراه با ضارب به دل خاک رفت. آنچه مسلم است و حتی کيانوری نيز در کتاب خاطرات خود گفته و ارگانی با جزئيات بيشتر شرح داد، از مسئله ترور شاه – حداقل نه در روز 15 بهمن 1327- کيانوری و يکی دو تن ديگر از رهبران وقت حزب توده با اطلاع بوده اند. ارگانی دوست نزديک ناصر فخرآئی عامل ترور شاه بود و خود از کادرهای مورد اعتماد رهبری وقت حزب توده. در عين حال، ناصر فخرآئی با يک نشريه اسلامی نيز همکاری می کرده و کارت خبرنگاری اين نشريه را در روز ترور در جيب داشته است. رزم آراء پای خود را از آن ترور بيرون می کشد، اما شاه هميشه مترصد فرصتی برای از بين بردن او بعنوان يک خطر بالقوه برای سلطنت خود است. او يگانه افسر ارتش شاهنشاهی بود که شاه می ترسيد بساط سلطنت را جمع کرده و جمهوری را با محوريت خود اعلام کند.
فدائيان اسلام که نقشی در ترور شاه نداشتند، عامل ترور رزم آراء شدند و خليل طهماسبی او را در يک مجلس ختم دولتی با گلوله از پای در آورد. 5 گلوله ناصرفخرآئی به خطا رفت و شاه زنده ماند، اما گلوله طهماسبی مستقيم به هدف خورد و سپهبد رزم آراء را در همان صحن مسجد از پای در آورد.
بخشی ديگر از خاطرات عبدالله ارگانی در باره دوران زندان و پس از بيرون آمدن از زندان است. او که ابتدا به اعدام و سپس با يک درجه تخفيف به حبس ابد محکوم شده بود، سالها در زندان های تهران، شيراز و خارک همراه با معروف ترين شخصيت های ادبی – سياسی وقت که به نوعی با حزب توده در ارتباط بودند هم بند و زندانی بود. اين فصل از خاطرات ارگانی نيز خواندنی است. حتی ارزيابی هائی که از افراد ارائه می دهد. فرار رهبران حزب توده از زندان قصر نيز بخش ديگری از خاطرات مستقيم ارگانی از آن شب فرار است. فراری که بعدا موضوع يکی از مشهور ترين فيلم های سينمائی شد، البته نه با اشاره به ايران، بلکه با اشاره به کشور شيلی!
بخش دوم گزارشی را می خوانيد که از کتاب خاطرات عبدالله ارگانی تهيه کرده ايم. همراه با ليست بلند رهبران حزب توده که از زندان گريختند. برخی از آنها بعدها در زمان شاه تيرباران شدند- مانند خسرو روزبه- و برخی پس از بازگشت از مهاجرت – پس از انقلاب 57- در جريان قتل عام زندانيان سياسی در سال 1367 در اوين به دار کشيده شدند- مانند رفعت محمد زاده- که از نقش آفرينان اصلی جريان آن شب فرار از زندان قصر بود.
بخوانيد: