چند ماهی از کودتا گذشته بود (خرداد 1300) که سید ضیاء پاهای دراز خود را از گلیم اش درازتر کرد و تمام اقلیم را خواست. سردار سپه ناگزیر بود زیر پای سید را خالی کند. خانم فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه (عمه احمدشاه) با یاری مشارالدوله وزیر دربار احمدشاه در به راه انداختن تظاهرات علیه کابینه سید ضیاء به کمک سردار سپه آمدند و بدینگونه کابینه سید سقوط کرد. و سپس احمدشاه در کاخ انیس الدوله این پیغام را به قوام السلطنه رسانید که "اگر قول می دهی با انگلیسی ها سازش نکنی صندلی صدارت در انتظار توست

بدینگونه قوام دومین نخست وزیر بعد از کودتا می شود و سردار سپه وزارت جنگ را مکررا زیر سلطه خود قرار می دهد، اما فقط به مسایل امنیتی و لشکری بسنده نمی کند، و به جلب سیاستهای داخلی و خارجی مشغول می شود، ارتباط با عوامل سفارت انگلیسی را به حد اعلا می رساند و به دلبری از سفیر شوروی می پردازد.

شیعه در دوران سردار سپه سه دوران مختلف را گذراند:

1ـ دوره ی دلبری رضاخان از شیعه گری

دوره اول یا دوره دلبری سردار سپه از اسلام از سال 1300 آغاز می شود و در سال 1307 به افول می نشیند. این دوره را باید دوره "همکاری علما و حکومت" نام نهاد.

در آستانه صدراعظم شدن قوام السلطنه (خرداد 1300)، سردار سپه به دنبال نفوذ همه جانبه در زمینه های مختلف مملکت محارسه ایران بود. او به علت پایگاه اجتماعی قوام، سریعا نقبی به بیت علما زد و روابط مناسبی با علمای قم و روحانیون تهران برقرار کرد. با شرکت در روضه خوانی و ریختن کاه بر سر و قمه زدن بر فرق و سینه زدن و تشکیل دسته های زنجیرزنی از قزاقها چنین وانمود می کرد که در درون کابینه قوام فقط سردار سپه مسلمان دو آتشه است و فقط اوست که از منکرات جلوگیری می کند و شعائر اسلامی را رعایت می کند.

در سال 1300 دو واقعه مهم به وقوع می پیوندد:

اول اینکه حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی از اراک به قم مهاجرت می کند. دوم اینکه سردار سپه پایگاه خود را در مسایل و امورات مختلف مملکتی مستحکم می سازد. هر دو در کار خود قدرتمند و تاریخ ساز بودند:

اولی در "امور دینی" تغییرات اساسی به وجود آورد و دیگری در "کشورداری". با ورود شیخ عبدالکریم حائری به قم، رونق دادن به مدرسه علمیه فیضیه، شهر فراموش شده و عقب مانده قم تبدیل به یک مرکز بزرگ تعلیم مجتهد و آخوند و محل تجمع مراجع تقلید درجه یک می شود. از آن تاریخ به بعد، علمای مذهبی و مراجع تقلید شیعه که ساکن عتبات عالیات (!؟) بودند آنتن های خود را به طرف قم هدایت می کنند و از برکت سر شیخ عبدالکریم، حضرت معصومه و بارگاه اش به رونق می رسد و قم از یک شهر مهجور و فراموش شده به دومین شهر سیاسی ایران تبدیل می شود.

شیخ عبدالکریم حائری مجتهدی بانفوذ بود که تحصیلات خود را در نجف به اتمام رسانده بود و "اجازه اجتهاد!" گرفته بود. از سال 1300 تا سال 1315 شیخ عبدالکریم مجتهد درجه اول بود.

و اما در مورد قم: در گذشته (قبل از دوران صفویه) کشور ایران "سنی مذهب" بود و شیعیان در اقلیت قرار داشتند. بنابراین، این اقلیت کوچک در شهر کوچکی در کنار کویر لوت به نام قم زندگی می کردند. پس از تشکیل سلسله صفوی و برقراری حکومت شیعه اثنی عشری در ایران، پادشاهان صفوی به علت شرایط سیاسی و  جغرافیایی، برای قم اعتباری قایل نشدند و اصفهان را مرکز علمای شیعه کردند و در این وسط سر قم بی کلاه ماند و تک و تنها در کنار کویر خسبید تا در سال 1300 شیخ عبدالکریم نامی پیدا شد و از نجف راهی قم شد و با این شهر کاری کرد "کارستان".

حائری در  این 15 سال که زعامت حوزه علمیه قم را به عهده داشت، کارهای زیادی را در قم انجام داد. دارالشفا، دارالاطعام، مدرسه فیضیه و غیره را به کمک سید محمد تقی خوانساری و پدر امام موسی صدر (سید صدر) راه انداخت. سردار سپه به علت زیرکی که در این گونه مسایل داشت، سوراخ دعا را پیدا کرد و جزو پابوسان شیخ عبدالکریم حائری شد، و با اقدامات فراوانی پاره ای از روحانیون را مجذوب خود کرد.

 اما مدرس کهنه کار، آگاه بود که هدف سردار سپه بلندپروازی و تصاحب قدرت بیشتر است. از طرف دیگر مدرس می  دانست که فقط قوام حریف این شیر غران می باشد و بس، بنابر این مدرس از قوام حمایت می کرد.

شیخ عبدالکریم حائری علاقه ای به کارهای سیاسی و دخالت در امور مملکت نداشت، ولی با برنامه های تجدد طلبانه و رفرم های رضاشاه موافقت می کرد. هر برنامه ای که در این سالها، رضاشاه با جلب رضایت قبلی حاج شیخ عبدالکریم انجام داد، با تائید مردم و علما مواجه شد و رفرم هایی که بعدها (بخصوص بعد از سال 1307) بدون جلب موافقت علما انجام گرفت، متزلزل شد و با سختی جلو رفت. و این مدیون دو پدیده است:

اول اینکه، در دوره اول (1300 تا 1307) رضاخان هنوز به فرهنگ عقب مانده و سنتی که در آن رشد کرده بود وابسته بود و به شعائر وامانده دینی احترام می گذاشت. دوم اینکه، دولتمردان رضاخان که با او همکاری می کردند به فرهنگ عقب مانده و سنتی وابسته بودند و سنن مذهبی را رعایت می کردند.

ملک الشعرای بهار در کتاب احزاب سیاسی ایران می نویسد: "روز عاشورا مطابق شهریور، 1300 دسته عزاداری قزاق با یک هیات و نظم و تشکیلات مخصوص به بازار آمده . . . و خود سردار سپه در حالی که سر خود را برهنه کرده بود و کاه روی سر خود می پاشید در جلوی دسته دیده می شد . . . دسته قزاقخانه به بازار آمد، شام غریبان گرفته بودند و خود سردار سپه سر و پای برهنه شمع به دست گرفته و در حرکت بود

شهروند

آيا سبيل کوچکي که در برخي از عکسهاي صادق هدايت زير بيني او ديده ميشود جنبه ي آرايشي دارد يا آرماني؟
کافيست که به آلبوم هاي خانوادگي عکسهاي دوران رضاشاه نگاه کنيم تا دريابيم که گذاشتن اين نوع سبيل رواج همگاني داشته و مانند سبيل پرپشت ملي گرايان و ريش شرعي اسلام گرايان نشان از دلبستگي هاي آرماني ميدهد. در آن زمان تب هيتلردوستي در کشور بالا گرفته بود و طبيعتا گذاشتن سبيل هيتلري نيز ميان جوانان باب شده بود. بسياري هيتلر را براي آن دوست داشتند که عليه استعمارگران انگليسي ميجنگيد و از آنجا که تصور ميکردند "دشمن دشمن من، دوست من است" پيشروي قواي آلمان را به سود استقلال ايران ميشمردند. اما علاقه ي گروهي ديگر از هواداران هيتلر از اين حد سياسي فراتر ميرفت و جنبه ي آرماني به خود ميگرفت.
مهمترين خصلت هيتلريسم جنبه ي نژادپرستانه ي آن است. براساس اين نظريه، آريايي ها برترين نژاد انساني هستند که به دليل آميزش با نژادهاي ديگر خصوصا نژاد سامي، پاکيزگي خوني خود را از دست داده اند و اکنون بايد به يمن جنبش هيتلري نژادهاي ديگر را از ميان بردارند و آرام آرام با ازدياد نسل آريايي و سلطه ي مطلق آن بر جهان جامعه ي بشري را از تباهي نجات دهند. هيتلر به يهوديان نه به عنوان پيروان يک دين يا آحاد يک ملت، بلکه به عنوان اعضاي نژاد سامي مينگريست. از همين جاست که نظريات او "سامي ستيز" خوانده ميشود و نه "يهودي ستيز". اگر او تنها با دين يهوديت عناد داشت ميتوانست به جاي قتل عام افراد يهودي فقط آنها را به رد زباني دين شان مجبور کند. بدين لحاظ اگرچه هيتلر در نبرد نظامي خود با متفقين شکست خورد ولي به گفته ي نويسنده کتاب "تاريخچه مردم يهود" توانست در جنگ نژادي خود موفقيت زيادي به دست آورد و تعداد يهوديان اروپا را از 11 ميليون به 5 ميليون تقليل دهد.
"مازيار: درام تاريخي در سه پرده در سال 1312 در تهران منتشر ميشود که مطابق است با 1933، سالي که هيتلر در آلمان به عنوان صدراعظم برگزيده ميشود. همکار نزديک هدايت در محفل ادبي "ربعه" يعني مجتبي مينوي مقدمه ي مفصلي در هفتاد و اندي صفحه بر اين نمايشنامه پنجاه صفحه اي نوشته که در آن به روايت تاريخي جنبش مازيار (مقتول در 224 هـ . ق) يکي از اسپهبدان طبرستان عليه خلافت عباسي پرداخته است. بعلاوه کتاب ديباچه اي کوتاه دارد که امضاي هر دو نويسنده در پايين آن ديده ميشود.
اصل ماجراي مازيار بر اين داستان نيمه افسانه اي ـ نيمه تاريخي استوار است که "بزيست" يا "يحيي" منجم ايراني خليفه ي عباسي، سه سردار ايراني بابک، افشين، و مازيار را به خروج عليه خلافت اسلامي و احياي دين زردشت و "انهدام نژاد عرب" فرا ميخواند. (صفحه 117) اما جنبش استقلال خواهانه ي اسپهبدان به نتيجه نميرسد. نخست بابک در اثر خيانت برادر سنباد يکي ديگر از سرداران شورشي کشته ميشود و سپس مازيار توسط لشکر عبدالله بن طاهر دستگير ميگردد و توطئه ي افشين براي قتل خليفه ي عباسي در سامرا کشف ميشود.
پرده ي اول نمايشنامه در طبرستان ميگذرد هنگامي که شورشيان در محاصره هستند و در آستانه ي شکست قرار دارند و تنها اميد مازيار آن است که از جانب افشين براي او نيروي کمکي برسد. علي پسر ربن طبري، منشي مازيار و سيمرو، گيس سفيد اردوي مازيار که هر دو با لشکر عرب پيوند پنهاني دارند در پي يافتن طومار نامه اي هستند که افشين براي مازيار فرستاده است. در پرده ي دوم مازيار را با شهرناز، دختر سرراهي که خانواده ي او را سپاهيان عرب جلوي چشمانش به طرز دردناکي کشته اند، در ميکده اي در طبرستان مييابيم. شهرناز چنگ ميزند و مازيار شراب مينوشد و به دختر ابراز عشق ميکند و ميگويد که در جهان جز او کسي برايش نمانده است. آن گاه کوهيار برادر مازيار که به او خيانت کرده همراه با سر گروه قشون اسلام وارد ميخانه ميشوند. آنها مازيار را دستگير ميکنند و به مرکز خلافت ميفرستند. پرده ي سوم در زندان مازيار در سامرا ميگذرد. زندانبانان که ايراني هستند وسايل فرار مازيار را آماده ميکنند. شهرناز که براي ديدن مازيار به زندان آمده با اين تصور که دلبر راه فراري ندارد از پيش زهري را که در زير نگين انگشتر خود پنهان کرده خورده و پس از ديدار کوتاهي با مازيار تحت تاثير زهر ميميرد و مازيار نيز به جاي گريز از زندان ديوانه ميشود و در سوگ از دست دادن دلدار به هذيان گويي ميافتد. بدين گونه درام تاريخي مازيار با يک ملودرام پايان ميگيرد.
اما صادق هدايت اين تراژدي تاريخي را براي آزمايش طبع خود در زمينه ي نمايش نامه نويسي ننوشته بلکه هدف او رساندن پيامي ست که بدين صورت در ديباچه ي کتاب توضيح داده شده است: "تاريخ و سرگذشت مردان نامي ايران مانند ابومسلم خراساني و افشين و بابک و مازيار و غيره که هر يک جداگانه داستان دلچسب و فصل مهمي از تاريخ ايران است از رشادت و استقامت و زيرکي و کارداني ايرانيان تا دو قرن پس از استيلاي عرب حکايت ميکند و نشان ميدهد که هنوز ايرانيان براي استقلال خويش ميکوشيدند و فر و شکوه دوره ي ساساني و برتري نژادي و فکري خود را به کلي فراموش نکرده بودند. نوشتن اين داستانها و روشن کردن اين فصل از تاريخ زنده ايران از اهم واجبات است." (صفحه 13) نکته اي که درنگ بر آن اهميت دارد اين است که نويسنده در اين جا صحبت از تفوق فرهنگي يا ملي نميکند بلکه مشخصا از برتري نژادي ايرانيان حرف ميزند. هر يک از اين سه ديدگاه به هدف برتري طلبي از زاويه ي متفاوتي روبرو ميشوند و به همين دليل براي رسيدن به آن راه حلهاي ويژه اي مييابند. با توجه به اين موضوع کليدي، حال بايد به اين پرسش ها پاسخ دهيم که در نمايش نامه ي "مازيار" نژاد برتر کدامست، تفاوت آن با نژاد پست در چيست و راه اصلاح نژادي چگونه است؟
آيا براي صادق هدايت، "ايراني" نژاد برتر است؟ کتاب "مازيار" سراسر با عرق ايران پرستي نوشته شده و اين گمان را پيش ميآورد که ما تنها با يک ديدگاه ملي گرايانه روبرو هستيم. اما "ايراني"يک مقوله ي نژادي نيست و ما براي اين که بتوانيم از زاويه ي تنگ نژادي نگاه کنيم بايد وابستگي آن را به نژادهاي سفيد پوست يا آريايي ثابت کنيم. ما در نمايشنامه ي "مازيار" بارها به اين ديدگاه برميخوريم که ايراني و رومي در کنار يکديگر قرار دارند و عرب و يهودي در کنار هم. (صفحه ي 122) مهم ترين نشانه اي که اين هماهنگي نژادي بين ايراني و رومي را آشکار ميسازد اين است که خليفه عباسي پس از کشتن بابک ايراني و ناتيس رومي، سرهاي آن دو را قيراندود ميکند و در کنار دروازه شهر ميآويزد. (صفحه 123) پس نژاد برتر همان گروه سفيد آريايي ست که ايراني و رومي هر دو به آن تعلق دارند.
از آنجا که نمايشنامه براساس مبارزه ي مازيار عليه خليفه عباسي نوشته شده در نظر اول اين طور مينمايد که دشمن همان قوم عرب و دين اسلام است. ولي هر چه در خواندن کتاب پيشتر ميرويم بيشتر متوجه ميشويم که از نظر هدايت "جهودان" همانقدر در تباه کردن نژاد ايراني شريک هستند که عربها. اين درست که در بسياري جاها صحبت از تصفيه ي "کثافت عرب" (مثلا صفحه 122) ميکند، ولي در برخي موارد از جمله صفحات 11 و 124 آشکارا سخن از "کثافتهاي سامي" ميرود. حتي در يادداشتهاي آخر کتاب گفته ميشود که نويسنده ي "تاريخ طبري" از زبان مازيار همه جا به "مسلمانان" لقب "جهودان" داده است. (صفحه ي 138) باور کردن اين مسئله در فضاي سياسي امروز که درگيري هاي بين اسرائيل و فلسطين، اختلاف ميان اسلام و يهوديت را برجسته کرده، دشوار مينمايد. ولي اگر به شرايط بين سالهاي دو جنگ جهاني که کتاب "مازيار" در آن نوشته شده برگرديم درک مسئله بسيار ساده ميشود. از نظر نژادي، عرب و يهود هر دو از نژاد سامي هستند. (صفحه ي 125) بنابر اين طبيعي است هدايت که بازگشت به ايران باستان را يک آرمان مقدس ميشمرد، ميان سياست قوم کشي هيتلر عليه يهوديان و مبارزه ي ايران پرستان افراطي عليه نفوذ عنصر عرب پيوند ببيند.
برجسته کردن "جهودان، اين قوم بدتر از عرب" (صفحه ي 98) به عنوان دشمن ايران، در واقع پيام اصلي اين نمايشنامه است. در پرده ي اول ما با علي پسر ربن طبري، منشي مازيار و سميرو، گيس سفيد دستگاه او آشنا ميشويم که هر دو قبلا يهودي بوده اند. نام اصلي سيمرو، "سارا" است و منشي قبل از اين که به اسلام بگرود يهودي بوده است. به گفته "هادان" در صفحه ي 923 و به قول مازيار در صفحه ي 95 اين دو نفر هستند که از درون، جنبش مقاومت ايراني را ميخورند و راه را براي نابودي نهضت ضدعرب فراهم ميسازند. در پرده اول ما درمييابيم که آنها در خوراک مازيار زهر ريخته اند و به علاوه در پي يافتن نامه ي افشين به مازيار هستند تا بدين وسيله راه را براي دستگيري و تصفيه ي افشين از دستگاه خلافت آماده سازند. در پرده دوم سيمرو از دري مخفي به سخنان مازيار با شهرناز در ميکده گوش ميدهد و از اين طريق از توطئه ي افشين در روز جشن مهرگان عليه خليفه باخبر ميگردد. بدين ترتيب با وجود اين که اعراب و يهوديان به دو دين متفاوت تعلق دارند ولي از نظر يک نژادپرست ايراني چون نويسنده کتاب "مازيار" هر دو به يک نژاد پست تر به نام سامي وابسته اند و بايد به آنها چون يک دشمن واحد نگريسته شود.
حال بايد از خود پرسيد که از نظر هدايت، راه اصلاح نژادي چيست و نژاد برتر ايراني ـ رومي چگونه ميتواند خود را از دست نژاد پست عرب ـ يهودي نجات دهد؟ در اينجا سخن از پالايش خوني است و نه پالودگي فرهنگي يا حتي ملي. علت تباهي ناشي از آميزش نژادي است. (صفحه ي 95) اين نسل نيمه ايراني ـ نيمه عرب است که در همه جا پاکيزگي ايراني را از ميان برده و باعث سلطه ي عرب و اسلام شده است. (صفحه ي 11) حتي اگر يک فرد از جانب يکي از والدين خود تباري مسلمان داشته باشد رذالت عرب را پيدا کرده است. (صفحه ي 116) به جز علي پسر ربن و سيمرو، دو نمونه ي ديگر اين نسل دو رگه، يکي کوهيار برادر مازيار است که به برادر خود خيانت ميکند و ديگري حسن بن حسين سر گروه قشون عبدالله بن طاهر. مازيار دليل خيانت پيشگي برادر خود را در آن ميداند که مادر او کنيزي عرب بوده است. (صفحه ي 112) و همچنين او در اثر آميزش با عرب ها (صفحه ي 111) و همدستي با جهودان (صفحه ي 113) فاسد شده است. حسن بن حسين نيز از يک آميزه ي عرب ـ ايراني ميباشد. اما در برابر آلودگي خوني فقط يک راه حل وجود دارد: تصفيه ي خوني. "نويسنده آشکارا ميگويد که پالايش خوني تنها از راه ريختن خون ميسر است. (صفحه ي 130) سرمشق مازيار در اين راه پدربزرگ او ونداد هرمز است که در زمان اسپهبدي وي حتي زنان ايراني که شوهران عرب داشتند به فرمان او آنها را به دست خود تسليم کردند و به چوبه هاي دار فرستادند. (صفحه ي 96) آيا اين داستان آشنا نيست و ما را به ياد سياست هيتلر عليه يهوديان اروپا نمي اندازد. به هر حال هدايت اين کتاب را وقتي نوشته که در آلمان، سياست يهودي کشي آغاز شده بوده است.
البته هدايت در کنار هيتلر "برتري نژادي" خود، نسبت به دوران مازيار از دو ديدگاه برتري فرهنگي و ملي نيز استفاده ميکند. به عنوان مثال او دين زردشتي را "دين سفيد" و دين سامي را "دين سياه" ميخواند. (صفحه ي 98) و سخن از "سيل مرگبار اسلام" (صفحه ي 9) و "ياجوج ماجوج تازي" (صفحه ي 11) ميزند. اعراب و مسلمانان دشمن صنعت و تمدن هستند. (صفحه ي 118) مسلمانان حتي ساختمان مساجد خود را از ايرانيان تقليد کرده اند. دين آنها پر از موهومات است. عرب پست و پابرهنه است. (صفحه ي 130) پوشاک آنها، چپي اگال، يک توبره ي اختراعي ست برگرفته از توبره ي چارپايان. (صفحه ي 110) اگر آنها ايران ساساني را شکست ميدهند نه به خاطر مهارتهاي جنگي يا دلبستگي مردم به وعده هاي برابري خواهانه ي آنان است، بلکه ناشي از مکر و توطئه ديني آنها ميباشد. (صفحه ي 11 و 108) با وجود نيرنگ کاري، آنها کم هوش و احمق هستند. (صفحه ي 123) در بيرحمي همتا ندارند و کارشان تنها بريدن دست و پا و شکنجه است. (صفحه ي 106 و 131) شکمو و شهوتران هستند: ناتيس رومي در ظرف سه روز که در زندان بوده در اثر گرسنگي ميميرد ولي موسي بن هريش که در اثر همخوابگي با زن خليفه به زندان افتاده است پس از سه ماه گردنش چنان کلفت ميشود که نميتوان با تبر زد. (صفحه ي 123) و با وجود اين، عرب ها مارخواران اهريمن نژاد (صفحه ي 10)، موشخوار (صفحه ي 100)، سوسمار خوار، شترچران (صفحه ي 98) و گداگشنه (صفحه ي 105) معرفي ميشوند. آنها رياکار و دين باز هستند. چنانکه حسن بن حسين پنهان از چشم همکارانش با مازيار شراب مينوشد. (صفحه ي 115) بدين ترتيب اعراب، يهوديان و مسلمانان از هرگونه خصلت انساني تهي ميشوند و به صورت شياطيني درميآيند که کشتن و انهدام قومي آنها براي پيروان برتري نژادي آسان ميگردد.
جالب اينجاست که از ديدگاه هدايت، افشين و مازيار براي اين که به قيام خود براي انهدام نژاد پست جذابيت بخشند دست به اسطوره سازي ميزنند و زمان خروج عليه خليفه را روز جشن مهرگان انتخاب ميکنند. يعني هنگامي که کاوه ي آهنگر بر ضحاک تازي شوريد. (صفحه ي 99) صادق هدايت از ياد ميبرد که به زعم خود فردوسي، رستم پهلوان ايران زمين از سوي مادر، تبار تازي دارد. آنچه براي نويسنده "مازيار" مهم است در واقع آفريدن اسطوره اي جديد است براي جنبش نژادپرستانه که در سال 1312 ذهن او و بسياري از روشنفکران هم نسل او را به خود معطوف کرده بود.
وقتي که با جهان بيني نژادپرستانه و سامي ستيزانه ي هدايت در کتاب "مازيار" آشنا ميشويم از خود ميپرسيم چگونه ميشود مردي که رساله ي "فوائد گياهخواري" و داستان سگ ولگرد را نوشته و تا اين حد نسبت به کشتن و آزار جانوران حساس است، ميتواند در کتاب "مازيار" نسبت به سرنوشت تلخ ميليونها انسان، تنها به اين دليل که با او تفاوت ديني يا زباني دارند اين قدر بي اعتنا باشد؛ به باور من مشکل در نابردباري فکري است. آدولف هيتلر يک گياهخوار بود و با اين وجود آرمان برتري نژاديش موجب مرگ ميليونها انسان شد. اين گونه تعصبات فکري تنها در کتاب "مازيار" به چشم نميخورد و اصول ايرانيگري افراطي يکي از وجوه اصلي کار ادبي هدايت را در دوره ي اول نويسندگي او تشکيل ميدهد که ميتوان نمونه هاي آن را در نمايشنامه ي "پروين دختر ساسان" 1109، داستانهاي "سايه مغول" 1310 و "آخرين لبخند" ، "متون طنزآميز"، "بعثت السلاميه الي البلاد الافرنجيه" 1309 و "توپ مرواري"، و کارهاي تحقيقي "اوسانه" 1310 "نيرنگستان" 1312، "ترانه هاي خيام" 1313 و سفرنامه ي "اصفهان نصف جهان" 1311 مشاهده کرد. در آثار دسته اخير، الحاد عمر خيام به عنوان نمونه ي قيام روح آريايي عليه اعتقادات سامي معرفي شده، خرافه هاي مردم ايران نتيجه ي آميزش آنان با اعراب و يهوديان به حساب آمده و رشد صنعت و معماري در اصفهان دوره ي صفوي معلول بازگشت به ايران ساساني دانسته شده است.
پس از برکناري رضا شاه از سلطنت به دليل همکاريش با آلمان در شهريور 1320، هدايت نيز مانند بسياري ديگر از هم نسلان خود به سوي حزب توده گرايش پيدا کرد. او به نگارش داستانهايي اجتماعي چون "حاجي آقا" و "فردا" پرداخت و حتي به دعوت رسمي مقامات شوروي به تاشکند مرکز ازبکستان سفر کرد. با اين وجود هدايت در طول دوره ي دوم حيات ادبي خود هيچگاه رسما نسبت به جهان بيني برتري نژادي مستتر در کتابهايي چون "مازيار" برخورد نکرد. اخيرا پژوهشگر و دوست ارجمند ناصر پاکدامن در شماره 14 "دفترهاي کانون نويسندگان ايران در تبعيد" به چاپ مقاله ي ناشناخته اي از صادق هدايت دست زده به نام "اشک تمساح" که به امضاي مستعار "ز" در شماره ي اول روزنامه ي "رهبر" ارگان حزب توده ايران در دهم بهمن 1321 به چاپ رسيده است. ناصر پاکدامن در مقدمه ويرايش خود مينويسد: "اهميت ديگر "اشک تمساح" در اين است که از احساسات "ناسيوناليستي" صادق هدايت روايت ديگري به دست ميدهد. اوست که اينجا مينويسد: "ما هيچ تافته ي جدابافته اي نيستيم و ملتي هستيم مثل همه ي ملتهاي ديگر جهان. و بعد هم در صحنه ي امروز جهان "داشتم، داشتم "حساب نيست "دارم دارم" حساب است. بايد ديد امروز چه داريم و چه ميخواهيم بکنيم." (صفحه ي 183) به علاوه هدايت در مقاله ي فوق به "قلتشن هاي دوران بيست ساله" (صفحه ي 190) رضا شاهي طعنه ميزند و حتي به "دجالي که از برلين سر برآورده است" (صفحه ي 193) اشاره ميکند. او برخلاف نظريات ميهن پرستان دروغين، ايران را تنها ميراثدار تمدن جهان نميشمارد (صفحه ي 188) و به سهمي که ملتهاي ديگر چون يونانيان، روميان و هنديان در پيشرفت جامعه ي بشري داشته اند اعتراف ميکند. با وجود اين نويسنده ي "اشک تمساح" هيچگاه از اعراب و يهوديان نامي نميبرد و به نقشي که نژاد سامي در رشد دانش و فرهنگ داشته نميپردازد. به اين دليل چنين مقاله اي را نميتوان يک برخورد صادقانه و ريشه اي به نظريه اي نژادپرستانه ي هدايت در دوره ي اول نويسنده نيز به حساب آورد.
اگر صادق هدايت حتي در سالهاي آخر عمر خود دست به انتقاد از نظريات سامي ستيزانه ي خود در گذشته نزده، چرا ما امروزه نيازمند آن هستيم که پس از گذشت تقريبا هفتاد سال از انتشار کتاب "مازيار" به چنين کاري روي آوريم؟ آيا بهتر نيست که مانند برخي از هدايت شناسان، گناه نژادپرستي او را به گردن شرايط اجتماعي و سياسي دوران رضاشاه بيندازيم و به نقشي که بسياري از روشنفکران سرشناس آن دوره چون مجتبي مينوي، بزرگ علوي، شين پرتو، ذبيح بهروز و ابراهيم پورداوود در رواج اين گونه بدآموزي ها داشته اند، بي اعتنا باشيم؟ يکي از اين هدايت شناسان، پژوهنده ي گرامي محمدعلي همايون کاتوزيان است که در کتاب "صادق هدايت: از افسانه تا واقعيت" درباره هدايت و همکارانش مينويسد: "بنابر اين مقايسه آنها با نازيها و فاشيستهاي اروپايي و همتاهاي ايراني شان خطا خواهد بود. در واقع حرفهايشان تند و افکارشان ساده دلانه و اعوجاج يافته بود، ليکن انگيزه هاشان بي آلايش بود و رفتار سياسي آنها جاي سرزنش نداشت و سرآمد غالب مرداني بودند که از حيث زمان و مکان و موقعيت اجتماعي در شرايطي مشابه به سر ميبردند." (صفحات 12ـ111)
اگر جامعه ي روشنفکري ايران پس از سپري شدن دوران رضاشاهي بلافاصله به نقد و بررسي ديدگاههاي سامي ستيزانه و آرياپرستانه ي خود پرداخته بود بي شک کل جامعه از آن سود ميبرد و گام بزرگي در راه طرد نظريات تماميت گرا و استبدادي برداشته ميشد و انديشه ي آزادي در ميهن خفقان زده ي ما قوام بيشتري ميگرفت. امروزه نيز در اثر نفرت مردم از استبداد ديني، بدبيني نسبت به عرب و عربيت بيشتر شده و ايرانگري و آرياپرستي قوت يافته است. به همين دليل براي روشنفکري که راه مبارزه با استبداد ديني را در ترويج آزادي انديشه و بيان ميبيند، برخورد با نکبت برتري نژادي و تجربه ي دوران رضاشاه اهميت بيشتري مييابد.
16 ژانويه 2003

Raymond Schiendlin "A Short History of The Jewish People" Oxford University Press 1999