« زبان سومری کهن ترین زبان نوشته شده نوع بشر است . قومی که سومری خوانده میشود از قدیمترین زمان در مصب رودهای دجله و فرات یعنی فاصله میان بابل قدیم و خلیج فارس مستقر شده بود . اینان از حیث نژاد به هیچ یک از ملتهای همسایه ی خود شاهت نداشتند . تمدن و فرهنگ ایشان که کهن تراز همه ی فرهنگهای آسیای غربی است شاید در همان مسکن ایشان ایجاد شده و پرورش یافته بود . اما از روی بعضی قرائن این گمان هم میرود که نخست از مشرق یا شمال شرقی به آن سرزمین آمده باشند » .

پژوهشگران تاریخ باستان بر اساس پژوهشها و نتایج حفریات علمی نشان می دهند که حدود 4000 سال پیش از میلاد سومریان و سپس ایلامیان از آسیای میانه و غرب اورال حرکت نموده با گذر از شمال دریای خزر و معابر و قفقاز و آذربایجان سومریان در اراضی عراق کنونی و ایلامیان در نواحی خوزستان و لرستان و دامنه های زاگرس و تا حدودی در دو سوی این سلسله جبال مسکن گزیده اند . حسن پیرنیا هنگام بحث پیرامون خاستگاه سومریان و ایلامیان پس از اشاره به نظریات گوناگون در این خصوص می نویسد : « اکنون بیشتر به این عقیده اند که قبل از آنکه مردمان بنی سام (سامیان.م) به اینجاها (بین النهرین .م ) آمده باشند سومریان سواحل خلیج پارس را اشغال کرده بودند (این نظریه کینگ دانشمند سومر شناس است .م) اما اینکه اکدیها و سومریها از کجا آمده اند چون در نزدیکی عشق آباد ( کورنگ تپه .م) و استراباد ( کورگان آنو .م ) و دره ی گز اشیاء سفالی ، ظرف سنگی ، اسلحه ی مسین و اشیاء دیگر بدست آمده که شیوه ی ساخت آنها ایلامی است و روی گلدانی از طلا صورت های سومری منقور است ، بعضی گمان می کنند که بین تمدن ایلامی و تمدن ماوراء دریای خزر (منظور آسیای میانه است .م ) ارتباطی بوده و شاید سومری ها از طرف شمال به راس خلیج پارس و جلگه ی بابل آمده باشند .

به هر حال از حفریات آمریکائیها در « نیپ پور » که یکی از شهرهای سومری است و کشف فهرست سلسله های زیاد از پادشاهان این قوم علاوه بر آنچه بود محقق شده است . که بیش از 3000 سال قبل از میلاد سومری ها گذشته های مفصل داشته اند ، و بابل مرکز تمدن آنها بوده است ....». همین جملات را علی پاشا صالح نیز در « تاریخ حقوق » نقل کرده است .

این نظریه که خاستگاه سومریان آسیای میانه بوده است امروزه مورد تایید اکثر دانشمندان اروپایی است . مثلا مولفان « تاریخ حقوق » دانشکده ی ها میلتون به صراحت می نویسند که « قدیمی ترین ساکنان بابل یعنی سومریان غیر سامی و شاخه ای از شاخه های قوم مغول بوده اند »  بر اساس روایت کتب قدیم بنی اسرائیل بابل قدیمی ترین سکونت گاه بشر بوده است .

تا پیش از قرن بیستم تاریخ نگاران به طور کلی معتقد بودند که نخستین تمدن بشری در مصر و یونان بوجود آمده است . لیکن تحقیقات باستان شناسی و پژوهش های علمی از اوایل قرن بیستم این ادعا را منسوخ کرد . اکنون بر اساس دلایل و مدارک متقن روشن شده است که نه تنها نخستین تمدن بشری در مصر بوجود نیامده بلکه تمدن مصر ، خود از تمدن سومر ماخوذ است .

پرفسور « وولی » محقق نامی تاریخ باستان که از سوی دانشگاه پنسیلوانیا و موزه ی بریتانیا به عنوان رئیس هیئت باستان شناسی در حفریات شهر « اور » حضور داشته است در کتابی که پس از این حفریات به رشته ی تحریر در آورده به صورت قطعی اثبات نموده است که « تمدن این قوم (سومر . م ) در بین النهرین 2000 سال پیش از مصری ها به اوج شهرت رسیده و فرضیه ی تقدم زمانی تمدن مصر را در هم شکسته و مردود دانسته است . سومری ها 3500 سال پیش از میلاد مراحل عالیه ی فرهنگ را پیموده و پیشرو مصر و آشور و آسیای صغیر و کرت و یونان بوده اند »  نه تنها تمدن مصر و یونان برآمده از تمدن سومری است بلکه حتی مجموعه قوانین حمورابی – که وی تا سالهای اخیر به عنوان نخستین قانون گذار در تاریخ بشر مطرح بود – نیز چنانکه در زیر اشاره خواهیم نمود در واقع چیزی جز گزیده و مجملی از قوانین سومری نیست . تمدنهای مصر و یونان و همه ی مدنیت های کهن که با شرق میانه و نزدیک مربوط بوده اند تحت تاثیر تمدنهای سومر و ایلام باستان بوجود آمده اند .

لوپوانت از متخصصان تاریخ باستان می نویسد : « اقوام بیابانگرد دیگری از نژاد سام در حدود 1800 تا 1700 سال پیش از مسیح ناحیه ی بابل را ترک گفتند و راه فلسطین و مصر را پیش گرفتند . تمدن عبری و تاریخ یهود و قانون آن قوم به وسیله ی تورات مضبوط است . مانند طوایف دیگر آن سرزمین عبری ها مردمی بت پرست و بادیه نشین بودند . ابراهیم خلیل که ریاست آنها را داشت دو قرن پیش از حمورابی در کلده زندگانی می کرد . در همان ایام اقوام دیگری به نام اتروسک و سیکول به سوی غرب مهاجرت کردند و نخستین ساکنان ایتالیایی مرکزی اتروسک ها بودند که شهرهایی بنا نهادند و تمدن ساکنان سواحل دریای اژه را ( بین آسیای صغیر و یونان ) در حوزه ی غربی پایه گذاری کردند .

سیکولها در جنوب شبه جزیره ی ایتالیا و همچنین در جزیره ی سیسیلیا ( صقلیه ) اقامت کردند .

فنیقیها که در آن روزگار مردمی دریانورد و مانند عبریها از نژاد سامی بودند در شهرهای مستقلی مستقر شدند و در امتداد ساحل به بازرگانی پرداختند و به اختراعاتی توفیق یافتند .  از جمله الفبایی ساختند که مورد استفاده یونانیان نیز قرار گرفت . قوم دیگری از کرت (اقریطش) برخاست و از سه هزار سال تا 1400 سال قبل از میلاد تاریخ درخشان تر و کهن تری در تجارت دارد .

سومریان نخستین قانونگذاران تمدن بشری

چنان که پیشتر اشاره نمودیم امروزه تقریبا همه متخصان تاریخ باستان معتقدند که سومریان نخستین قانونگذاران تمدن بشری بوده اند و قوانین حمورابی نیز مدت ها پس از قوانین سومری و براساس آن پدید آمده است ، نظر علی پاشا صالح در این خصوص شایان توجه است وی می نویسد : « مجمع القوانین حمورابی پس از ویرانی سومر از روی قوانین قدیم سومری ها و عادات و روسوم آنها نوشته شد و بیشتر مندرجات آن مقتبض از مجموعه قوانینی است که دنگی Dungi پادشاه او را تدوین کرده بود . پادشاهان دودمان ایسن نیز به تدوین قانون پرداختند».

علی پاشا صالح از زبان محققین اروپایی چنین می نویسد :« سومری ها نخستین ساکنان بابل بوده اند که از قدیم الایام به شهر نشینی خو نهاده اند و به فقوانین کشور خود گردن نهاده اند .دلیل و مستند این مدعی اسناد و مدارکی است که درباره برده فروشی و معاملات اراضی بدست آمده و مربوط به روزگاران بسیار دیرین آن سرزمین است .» نه تنها در قدیمی ترین ادوار تاریخی بلکه همواره ر تمامی دوره ها ، متناسب با مقتضیات زمانی قوانینی از سوی حکمرانان سومری تدوین یافته است . مثلا کتیبه های اروکجینا urukagina پادشاه لاگاش (در حدود 2600 سال پیش از میلاد مسیح ) حاکی از کوشش های او در راه حفظ آداب قدیم و جلوگیری از تعدیات و اجحافات روحانیان و ماموران تماع دیوان و اخاذیهایشان از بینوایان است . سندی مربوط به تقریبا 2400 سال پیش بدست آمده و حاکی از آن است که در لاگاش دادگاهی که خواسته بود حکم ضبط اموالی را صادر کند ، تعطیل شده . پیشیینه های دادرسی مربوط به سومین دودمان پادشاهان اور ( در حدود 2200 سال پیش از میلاد ) مربوط به اختلافی است که بر سر معاملات و وراثت و هبه و طلاق وجود داشته است .

مجموعه قوانینی که اندکی بعد از پدید آمد « انا اتیشو » نامیده شده و مشتمل بر قوانین هفتگانه سومری درباره ی خانواده و مناسبات فرزند خوانده و پدر و مادر او و طلاق و برده است بر سه لوحه ای که مربوط به حدود 2000 سال پیش از میلاد است 25 ماده قانونی به زبان سومری نوشته شده که شش ماده ی آن در روابط خانوادگی و سه ماده تقریبا منطبق با مجمع القوانین حمواربیست و در چهار ماده سخن از بردگیست .

در مورد دیگر بحث از فرزند خواندگی و کیفر آزار دادن به زنان باردار و زیان رساندن گاوان به چراگاهها و مراقبت باغها و تکالیف همسایه و تهمتهای ناروا است . به نظر دانشمندان اروپائی بطور کلی در بسیاری موارد این مقررات را با مجمع القوانین حمورابی مطابقت و مشابهتی است و این خود حاکی از آنست که مجموعه حمورابی زاده ی اندیشه ی حمورابی نبوده و در حقیقت گزیده ای از قوانین سومری است .

مثالهای فوق تنها نمونه هایی از قوانین سومری تا زمان حمورابی است . علاوه بر این حمورابی در تنظیم مجموعه قوانین خویش از مجموع قوانین اکدی که متعلق به ادوار تا پیش از وی می باشند نیز بهره جسته است.

از این قوانین راکدی می توان به مجموعه قوانین ائشنونا اشاره نمود که در دو قرن پیش از حمورابی برای پایتخت ناحیه ای میان اکد و ایلام ترتیب یافته است و از بسیاری جهات شبیه قوانین حمورابیست سه قسمت مجمع القوانین حمورابی از مجموعه ی ائنشنونا گرفته شده است .

خط سومریان

سنگ نبشته ها و گل نبشته ها و همه آثار مکتوبی که در نتیجه ی حفاریهای علمی توسط دانشمندان اروپایی و امریکایی در شهرهای سومری و ایلامی چون شوش ، اور ، نیپ پور ، بدست آمده و اکنون در موزه های آمریکا و اروپا نگهداری می شود همه به خط میخی اند . گرچه در بادی امر پیش از خط میخی الفبای دیگری نیز شبیه خط هیروگلیف بود وجود داشته لیکن عمر آن زیاد نبوده است . به عقیده دانشمندان تاریخ نگار خط میخی را سومریان اختراع نموده اند . غالب اقوام منطقه در طول هزاران سال از این الفبا استفاده کرده اند . حتی داریوش سنگ نبشته خویش را به سه زبان ، از جمله ایلامی و اکدی ، با الفبای میخی نوشته است .

خدمات سومریان به تمدن بشری

سومریان خدمات بزرگی برای تمدن بشری انجام داده اند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود :

وضع قوانین و اداره ی جامعه بر اساس قوانین موضوعه .

اختراع الفبا

دست آوردهای سومریان در رشته های گوناگون علوم و صنایعی که در سومر پدید آمد و بعد از ملتی به ملتی انتقال یافت و تکمیل شد تا به درجه ی کنونی رسید . هر چه تحقیقات و کاوشهای باستانشناسی پیش میرود روشن می شود که مصریان و یونانیان قدیم مبادی علم هیئت و طب و صنایع را از سومریان اقتباس کرده اند .

تقسیم شبانه روز به 24 ساعت ، هر ساعت به 60 دقیقه ، و دقیقه به 60 ثانیه یادگار سومریان است .

تقسیم دایره به 360 درجه یادگاری است که از سومریان بازمانده است .

کشف برخی فلزات من جمله آلومینیوم از اکتشافات 150-100 سال اخیر بشر به شمار میرود . امروزه دنیای علم بر این است که دانشمندان در گذشته نزدیک از طریق الکترولیز موادی معین آلومینیوم بدست آورده اند ، لذا دستیابی به این فلز را از موفقیتهای مهم معاصر خود می شمارد . لیکن « باستان شناسان در یکی از گورهای باستانی در چین که متعلق به بیش از دو هزار سال پیش است اشیایی بدست آورده اند که از آلومینیوم ساخته شده . ما می گوییم که این غیر ممکن است » ، هر کس می داند که تنها پس از دستیابی به سل الکترولیز استخراج آلومینیوم میسر شده است . لیکن دنیای علم نمی خواهد وجود آلومینیوم را در جین دو هزار سال پیش قبول نماید در کمال بهت و حیرت بناچار می پذیرد که سه هزار سال پیش از آن در سومر سل الکترولیز و آلومینیوم وجود داشته است . اولجاس سلیمان در ادمه مطالب فوق چنین می نویسد : « و پس از رسیدن به چنین باور استواری ، می توانیم سل الکترولیز را در سومر مشاهده کنیم ، یعنی پنج هزار سال قبل از فرآیند الکترولیز » .

انقراض سومریان

سومریان در اواخر دوران حاکمیت خویش نسبت به اقوام تابع خود ستم پیشه ساختند . این ستمگری ها لشکر کشی هایی را ضروری می ساخت . این لشکر کشی ها نیز موجب هجوم ایلامیان شد . سرانجام ایلامیان یکی از شاهان سومر را به اسارت گرفته و به شوش بردند . در 2280 ق.م " کودورنان خوندی " پادشاه شهر سومر " اور" را تصرف و غارت نمود و بدین حاکیمت سومریان را منقرض ساخته و " ننه " رب النوع آنان را به عنوان غنیمت به ایلام برد . سومریان برای مدت 60 سال بصورت بخشی از سرزمین ایلام درآمد ، لیکن در 2239 ق.م بار دیگر سلاله ی سومری قدرت را بدست گرفت . ولی این بار "ریم سین " شاه ایلام در 2115 ق.م بصورت نهایی حاکمیت سومریان را منقرض ساخت .

ایلامیان در دوران استیلای خود ستمگریهای بسیاریدر حق سایر اقوام نمودند ، که در نتیجه آن ، دسته های مختلف اقوام سامی بسوی مغرب مهاجرت کرده و بعدها دولتها و تمدنهای آشور ، یهود ، فینیقیه ، و مصر را بوجود آوردند . احتمال داده می شود که مهاجرت حضرت ابراهیم از بابل به فلسطین در همین دوره و در ارتباط با ستمگریهای ایلامیان صورت گرفته است . پس از شکست سال 2115 ق.م برخی از طوایف سومری به آسیای میانه بازگشتند و بقیه نیز در میان سامیان مستحیل شدند .

  ( ب. دوه بوینولو)

 منابع

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• علی   پاشا صالح    "سرگذشت قانون".

• پرویز  ناتل خانلری  "تاریخ زبان فارسی".

• حسن  پیرنیا  "ایرانباستان".

• پروفسور دکتر   محمدتقی   زهتابی  "ایران تورکلرینین اسکی تاریخی".

• سلیمان  اولجاس  "آذری یا...".

http://behrasdoo.blogfa.com/post-140.aspx

www.turkiran.com