ازدواج موقت در ايران: يك تجارت ممنوعه، يك راه چاره يا يك راه‌حل دورومآبانه؟
در ايران، آمد و شد با جنس مخالف، جرم است، ليكن يكي از وزرا پيشنهاد پيوندهاي موقت براي برآورده ساختن «نيازهاي جنسي» را مي‌دهد.

ايران ميان بحران هسته‌اي و خطرات ناشي از تحريم‌هاي اقتصادي، بحران‌هاي داخلي و بين‌المللي سير مي‌كند. با وجود اين، به تازگي نام حجت‌الاسلام مصطفي پورمحمدي، وزير كشور را در صفحات نخست روزنامه‌ها مي‌بينيم. وي اعلام داشت كه ازدواج موقت، بهترين راه‌‌حل براي كاهش مشكلات اجتماعي است. اين وزير در خلال گردهمايي پيرامون چنانچه به اين مسئله بينديشيم كه در سال 1994 ميلادي، دولت تصميم گرفته بود «خانه‌هاي عفاف» تأسيس كند؛ خانه‌هايي كه در آن ازدواج موقت حتي براي چند ساعت منعقد مي‌شد؛ خانه‌هايي بسته با مشروعيت اسلامي، آيا ازدواج موقت كاملا وجهه ديگري مي‌يابد؟

«ازدواج موقت» (در فارسي: صيغه) رويه‌ خاص اسلام شيعه اثني‌عشري است. اين يك پيمان ازدواج است كه در آن، طرفين مدت آن را تعيين مي‌كنند (از يك دقيقه تا 99 سال). امروزه بيشتر مفتي‌هاي سني آن را ممنوع مي‌‌كنند، در حالي كه روحانيت شيعه ايران آن را مشروع مي‌داند و اظهار مي‌دارد كه هنگام حيات پيامبر، حضرت محمد(ص) و پيش از آن‌كه از سوي عمر، خليفه دوم، ممنوع شود، اجرا مي‌شد. برخي از افراد از امام موسي كاظم(ع)، امام هفتم شيعيان كه ازدواج موقت را براي مردان مجرد يا مردان متأهلي كه از همسرانشان دور هستند، مجاز مي‌دانست، چنين روايت مي‌كنند ... .

آنچه مسلم است، ‌اين‌كه ازدواج موقت پيش از پيروزي انقلاب اسلامي هم اجرا مي‌شد و امروزه در قانون مدني نيز پيش‌بيني شده است. يك مرد حق دارد همز‌مان چهار ازدواج دايم و تعداد نامعيني نيز ازدواج موقت متوالي را منعقد سازد. در ازدواج موقت، طرفين بايد درباره بچه‌دار نشدن به توافق برسند، ليكن چنانچه فرزندي متولد شود، دست‌كم به طور نظري، داراي همه حقوق كودكي خواهد بود كه در يك ازدواج دايم به دنيا آمده است.

ديدارهايي در شبكه اينترنت
امروزه آمار دقيقي پيرامون ازدواج موقت وجود ندارد، ليكن شكي نيست كه چنين چيزي رواج دارد و استفاده از سايت‌هاي اينترنتي براي يافتن شريك زندگي، گواه بر اين مسئله است. ممكن است با آگهي‌هايي مانند آگهي مينا 41 ساله كه بيوه است، روبه‌رو شويم. او آمادگي خود را براي ازدواج موقت اعلام نموده و از افراد ذينفع مي‌خواهد با پست الكترونيك تماس برقرار كرده و درخواست‌هاي خود، ميزان مهريه (كه طبق شريعت به عهده داماد است) و مدت مورد نظر را مشخص نمايند. در آگهي ديگري،‌ محسن هجده ساله، خواهان تجربه كردن يك ازدواج موقت است و خواهان همسري متدين و حاضر است ماهانه يك سكه طلا مهريه به او بدهد. فضاي مجازي بهترين مكان براي ديدن پيشنهاد‌هاست؛ پرمراجعه‌ترين سايت‌هاي مربوط به ازدواج موقت، بيش از هزار كاربر در روز دارند.

سخنان پورمحمدي، وزير كشور، بحث و جدل‌هايي را برانگيخت، ليكن به عقيده سخنگوي دولت، او صرفا در مقام روحاني و كارشناس ديني سخن مي‌گفت و بيان اين مسئله از سوي او، به قوه مجريه مربوط نمي‌شود. در ضمن، بايد از خود بپرسيم كه در جامعه امروز ايران، ازدواج موقت به چه معناست و چرا يك وزير ترغيب به انجام آن را لازم مي‌داند؟
گويا، هيأت حاكمه ايران، ازدواج «مدت‌دار» را روشي براي پيگيري امور جامعه‌اي قلمداد مي‌كند كه در حال دگرگوني است. نخستين رهبر جمهوري اسلامي كه آشكارا در اين‌باره سخن گفت، علي‌اكبر هاشمي رفسنجاني است كه در سال‌هاي دهه 80 ميلادي رئيس‌جمهور بود.

به باور وي، اين امر راه‌حلي بود كه از سوي شريعت و به منظور حفظ جامعه از «آلودگي اخلاقي» مقرر شده بود. وي از استدلالات آيت‌الله مطهري اقتباس مي‌كرد كه يكي از «بنيانگذاران» عقيدتي انقلاب اسلامي سال 1979 ميلادي و شاگرد درگذشته امام خميني(ره) بود. وي ازدواج موقت را براي جلوگيري از زنا مفيد مي‌دانست: «امروزه جوانان اعم از پسر و دختر به ندرت در سنين پايين تن به ازدواج مي‌دهند. در دوره امروزي، فاصله ميان بلوغ طبيعي و بلوغ اجتماعي همچنان رو به افزايش است (...) از آنجايي كه غريزه جنسي وجود دارد، پس چه بايد كرد؟ بايد به دختران و پسران جوان پيشنهاد داد خويشتن‌داري كنند؟ آيا بايد به آنان اجازه داد روابط نامشروع داشته باشند؟ ازدواج موقت يك پاسخ است». اين دقيقا استدلال پورمحمدي، وزير كشور است.

چنانچه به اين مسئله بينديشيم كه در سال 1994 ميلادي، دولت تصميم گرفته بود «خانه‌هاي عفاف» تأسيس كند؛ خانه‌هايي كه در آن ازدواج موقت حتي براي چند ساعت منعقد مي‌شد؛ خانه‌هايي بسته با مشروعيت اسلامي، آيا ازدواج موقت كاملا وجهه ديگري مي‌يابد؟

اين طرح در ميان بحث و جدل‌ها بايگاني شد، ليكن به مرحله عملي شدن بسيار نزديك شده بود و شايد نشانگر چهره واقعي ازدواج موقت بود. درواقع در جامعه واقعي يك تبعيض فرهنگي و طبقاتي بسيار آشكار وجود دارد. در ميان طبقات متوسط و باسواد، ازدواج موقت وجود ندارد، ليكن در ميان اقشار پايين‌تر، فوق مذهبي و سنت‌گرا، اين مسئله رواج دارد، آن هم توسط كساني كه به دلايل اقتصادي، امكان انجام يك ازدواج واقعي را ندارند و در ضمن به سبب اعتقادات ديني يا نظارت اجتماعيف جرأت برقراري رابطه آزاد را نيز ندارند.

گاه، ازدواج موقت سرپوشي بر فحشاي واقعي و تمام‌عيار است. تشريفات در اين نوع قرارداد كمتر بود و از قبل، بر سر زمان و مزد (مهريه) آن توافق مي‌شود؛ اين رابطه‌اي ‌تجاري است، ليكن با يك پوشش منافقانه ديني.

يك راه چاره متناقض
زماني كه پاسداران، اقدام به دستگيري زوج‌هايي مي‌كردند كه بدون آن‌كه ازدواج كرده باشند، در ملأ عام ظاهر مي‌شدند، ازدواج موقت از سوي افرادي هم كه اعتقادي به آن نداشتند، اجرا مي‌شد تا با يك سند رسمي، رابطه‌اي را مشروع سازند. اين سند با امتيازات عملي بسياري همراه بود، از جمله امكان سفر با يكديگر؛ بنابراين، يك زوج ايراني، بدون داشتن گواهي ازدواج، نمي‌توانند در هيچ‌يك از هتل‌هاي ايران اتاق بگيرند.
يك تجارت ممنوعه، يك راه چاره يا راه فراري براي محرك‌هاي جنسي جوانان با سرپوش مشروعيت.

در هر حال، ازدواج موقت با انتقادات بسياري از سوي طرفداران حقوق زنان روبه‌روست. شيرين عبادي، حقوقدان و برنده جايزه صلح نوبل، ‌همواره مخالفت خود را ابراز داشته است.
فاطمه صادقي، جامعه‌شناس، خاطرنشان مي‌سازد، اين عقيده كه از ازدواج موقت حمايت مي‌كند، چقدر ضد و نقيض است، «ساختار ديني خانواده» را مقدس مي‌شمارد، اما بعد به تبليغ ازدواج موقت كه در عمل باعث تضعيف بنيان خانواده مي‌شود، مي‌پردازد». يك روحاني اصلاح‌طلب به نام يوسفي اشكوري، يادآوري مي كند كه ازدواج موقت باعث «تحقير» ‌زن مي‌شود. در يك جامعه سنتي كه در آن، بكارت عروس، امري اجتناب‌ناپذير به شمار مي‌آيد، دختري كه تن به يك ازدواج موقت داده باشد، به سختي خواهد توانست يك ازدواج‌ «واقعي» داشته باشد.

نظر جوانان هدف اعلام شده پورمحمدي، وزير كشور، در اين‌باره چيست؟
بسياري از آنان با ازدواج موقت مخالفند. اين يك راه‌حل سنتي است كه پاسخگوي خواسته‌هاي معمولي‌تر؛ يعني آزادانه معاشرت داشتن بدون آن‌كه مجبور به ازدواج باشند، نيست. دختران و پسران، نمي‌توانند در اماكن عمومي با هم ديدار كنند. آنان درباره محدوديت‌هاي فراواني روبه‌رو هستند و به اين ترتيب، رژيم آنان را به سمت ديدار بيشتر در فضاي خصوصي كه اكنون ديگر به تنها فضاي آزادي تبديل شده است،‌ وادار مي‌سازد (به ويژه در ميان طبقات متوسط و غرب‌زده).

منبع: ايل مانيفستو
ترجمه: مريم شرکا